The River Ocean

Η θεογονία του Ομήρου- Θεών γένεσις

Η θεογονία του Ομήρου- Θεών γένεσις

Θεών γένεσις

Οι μαρτυρίες που βρίσκονται στην Ιλιάδα του Ομήρου σχετικά με τη γέννηση των θεών και τη δημιουργία του κόσμου είναι σκορπισμένες αλλά αρκετές έτσι ώστε να σχηματίσουμε μια ιδέα για τη θεολογία του Ομήρου.

Ο Όμηρος θεωρεί σαν πρώτη αρχή από την οποία γεννήθηκαν οι θεοί τον Ωκεανό.

"ποταμοίο ρέεθρα Ωκεανοίο, ός περ γένεσις πάντεσσι τέτυκται" 

(ο ποταμός Ωκεανός με τα ρεύματά του υφίσταται σαν πηγή υπάρξεως όλων των όντων) 

Ιλιάδα, Ξ, 246

Ο Ωκεανός είναι η έσχατη περιοχή του σύμπαντος, γιατί δεν εκβάλλει σε κάποιο άλλο, ξένο ως προς τον εαυτό του ρεύμα, αλλά τα ρεύματά του επανέρχονται στην ίδια του την κοίτη.

Σύμφωνος με τους παλιούς μύθους ο Όμηρος επαναλαμβάνει ότι ο πρώτος θεός του κόσμου ήταν ο Ωκεανός. Ο Ωκεανός όταν ζευγάρωσε με τη σύζυγό του Τηθύν απόκτησε παιδιά τους άλλους θεούς.

Σημαντική θέση σε αυτήν την ιεραρχία κατέχει και ο Ουρανός από τον οποίο κατάγονται θεοί, αφού και οι

Ολύμπιοι θεοί και οι Τιτάνες αποκαλούνται Ουρανίωνες.

Ο Δίας με τον Κρόνο αγωνίζονται για την εξουσία ανάμεσα στους θεούς και ο ηττημένος Κρόνος μαζί με τους Τιτάνες εξορίζεται στον Τάρταρο, στην έσχατη δηλαδή περιοχή του σύμπαντος, σύμφωνα με την αρχαία ελληνική αντίληψη.

Κατόπιν κληρώσεως οι τρεις γιοι του Κρόνου, Ζευς (Δίας), Ποσειδών και Άδης κυριαρχούν στον ουρανό, στη θάλασσα και στον Κάτω κόσμο αντίστοιχα. Όσο για τη γη συμφωνούν να την κυβερνούν κι οι τρεις από κοινού. Ανώτερος όλων θεωρείται ο Ζευς, ο οποίος ονομάζεται «πατέρας θεών και ανθρώπων» και παίρνει το επίθετο «Κρονίδης» και με αυτό χαρακτηρίζεται σαν ο διάδοχος στην εξουσία του Κρόνου, αφού δηλώνεται σαν ο κύριος κληρονόμος αυτής.

Με την Ήρα έχει αποκτήσει τον Άρη, με τη Λητώ τον Απόλλωνα και την Άρτεμη, με τη Διώνη την Αφροδίτη. Παιδιά του είναι ακόμα η Αθηνά, ο Ήφαιστος, οι Μούσες, οι Νύμφες των βουνών, η Άτη, οι Λιτές.

Πηγές:

Ενδεικτικές παραπομπές σε ραψωδίες και στίχους της Ιλιάδας

Ιλιάδα, Ξ, 201

Ιλιάδα, Ε, 898

Ιλιάδα, Θ, 479

Ιλιάδα, Ο, 187

Ιλιάδα, Ξ, 362

Ιλιάδα, Ε, 370

Ιλιάδα, Ε, 880

Ιλιάδα, Ζ, 420

ΘΕΟΓΟΝΙΑ

Ηρακλείτου Αποφθέγματα

Ηράκλειτος (544 - 484 π.Χ.)        

Ο Ηράκλειτος καταγόταν από οικογένεια Ιεροφαντών στην Έφεσο, πράγμα που σήμαινε ότι ήταν εκ γενετής στο επίκεντρο των ανωτέρων γνώσεων. Ονομάστηκε "σκοτεινός" διότι τα λεγόμενα του ήταν σε τέτοιο βαθμό λακωνικά που ήταν εντελώς δυσνόητα. Σε κάποια ηλικία ο Ηράκλειτος σιχάθηκε τον κόσμο και πήγε μόνος και έμεινε στο βουνό μακριά από τον όχλο.

[...]Αν δεν ελπίζεις, δε θα βρείς το ανέλπιστο, που είναι ανεξερεύνητο και απλησίαστο.

[...]Ο άρχοντας, που δικό του είναι το μαντείο στους Δελφούς, ούτε λέει ούτε κρύβει, αλλά μονάχα σημαίνει.

[...]Η Σίβυλλα, που με στόμα μαινόμενο εκστομίζει λόγια αγέλαστα, αφτιασίδωτα και αμύριστα, διασχίζει με τη φωνή της χιλιάδες χρόνια με τη βοήθεια του θεού.

[...]Ο άνθρωπος νήπιο αποκαλείται απ' τη θεότητα, όπως ακριβώς το παιδί από τον άντρα.

[...]Το ανθρώπινο ον δεν κατέχει την αληθινή γνώση, αλλά το θείο την κατέχει.

[...]Αν και ο λόγος αυτός είναι αιώνια οι άνθρωποι είναι ανίκανοι να καταλάβουν και πριν τον ακούσουν και αφού τον ακούσουν για πρώτη φορά. Γιατί, ενώ τα πάντα συντελούνται σύμφωνα μ' αυτόν το λόγο, αυτοί μοιάζουν άπειροι όταν αποκτήσουνεμπειρία λέξεων και πράξεων σαν αυτές που εγώ διηγούμαι, όποτε διακρίνω το κάθε τι σύμφωνα με τη σύσταση του και εκθέτω το πώς έχει. Αλλά από τους άλλους ανθρώπους διαφεύγουν όσα πράττουν όταν είναι ξυπνητοί, ακριβώς όπως λησμονούν όσα πράττουν όταν κοιμούνται.

[...]Μ' όποιον πάνω απ' όλα αδιάκοπα συναναστρέφονται, το λόγο, που τα κυβερνάει όλα, μ' αυτόν έχουν διαφορές, και όσα συναντούν κάθε μέρα, τους φαίνονται ξένα.

[...]Δεν ξέρουν ούτε ν' ακούν ούτε να λένε.

[...]Όταν ακούν δεν καταλαβαίνουν και γι' αυτό μοιάζουν με κουφούς. Σ' αυτούς ταιριάζει η παροιμία: Παρόντες απουσιάζουν.

[...]Γιατί δε σκέφτονται οι πιο πολλοί απ' τους ανθρώπους, πάνω σ' αυτό που συναντούν, ούτε κι όταν το μάθουν, το γνωρίζουν, αλλά το φαντάζονται.

[...]Τα πιο πολλά από τα θεία πράγματα μας ξεφεύγουν από απιστία, και δεν γίνονται γνωστά.

[...]Ο θεός είναι μέρα, νύχτα, χειμώνας, καλοκαίρι, πόλεμος, ειρήνη, κορεσμός και πείνα. Αυτός μεταβάλλεται με τον τρόπο της φωτιάς: όποτε αναμιχθεί με θυμιάματα, ονομάζεται ανάλογα με τη μυρωδια του καθενός.

[...]Η φρόνηση είναι κοινή σ' όλους.

[...]Σ' όλους τους ανθρώπους έχει δοθεί η αυτογνωσία και η σωφροσύνη.

[...]Γι' αυτό πρέπει ν' ακολουθήσουμε τον κοινό λόγο, γιατί το κοινό είναι συμπαντικό. Ενώ όμως ο λόγος είναι κοινός, οι πολλοί ζουν σαν να έχουν μια ιδιαίτερη φρόνηση.

[...]Στην ψυχή ανήκει ο λόγος που αυξάνει απ' τον εαυτό του.

[...]Τα πέρατα της ψυχής δε θα βρείς προχωρώντας, όσο μακριά και αν σε φέρει ο δρόμος σου· τόσο βαθύ λόγο περιέχει.

[...]Ο Ηράκλειτος λοιπόν λέει ότι το παν είναι διαιρετό και αδιαίρετο, γεννητό και αγέννητο, θνητό και αθάνατο, λόγος και αιών, πατέρας και γιος, θεός και δικαιοσύνη. Αφού ακούσετε όχι εμένα αλλά το λόγο, είναι σοφό να ομολογήσετε πως τα πάντα είναι ένα.

[...]Το Εν, το οποίο μόνον είναι η Σοφία, θέλει και δε θέλει να καλείται με το όνομα του Δία.

[...]Νόμος είναι και η πειθαρχία στη θέληση του ενός.

[...]Εκείνοι που μιλούν με νου πρέπει να στηρίζονται σ' αυτό που είναι κοινό στα πάντα, όπως ακριβώς μια πόλη πρέπει να στηρίζεται στο νόμο της, και με περισσότερη δύναμη ακόμα. Γιατί όλοι οι ανθρώπινοι νόμοι τρέφονται από τον ένα, το θεϊκό· γιατί αυτός κυριαρχεί όσο ακριβώς θέλει, επαρκεί για τα πάντα και περισσεύει.

[...]Ο πόλεμος είναι πατέρας όλων, όλων βασιλιάς. Άλλους ανέδειξε σε θεούς και άλλους σε ανθρώπους, άλλους έκανε δούλους και άλλους ελεύθερους.

[...]Πρέπει να γνωρίζει κανείς ότι ο πόλεμος είναι κοινός και η διχόνοια δικαιοσύνη, και ότι τα πάντα γίνονται σύμφωνα με τη διχόνοια και την ανάγκη.

[...]Και ο κυκεώνας διαλύεται όταν δεν κινείται.

[...]Το αντίθετο συγκλίνει, και απ' τις διαφορές (γεννιέται) η πιο όμορφη αρμονία, και τα πάντα γίνονται με τη διχόνοια.

[...]Η αφανής αρμονία είναι καλύτερη απ' τη φανερή.

[...]Ο δρόμος που ανεβαίνει κι ο δρόμος που κατεβαίνει είναι ένας κι ο ίδιος δρόμος.

[...]Στο γναφείο ο δρόμος ο ευθύς και ο δρόμος ο λοξός είναι ένας κι ο ίδιος δρόμος.

[...]Συνδέσεις όλα κι όχι όλα, ομόνοια, διχόνοια, συμφωνία, ασυμφωνία: το Ένα γεννιέται απ' όλα και από το Ένα όλα.

[...]Του τόξου το όνομα είναι ζωή, αλλά το έργο θάνατος.

[...]Δεν καταλαβαίνουν πως το διαφορετικό συνομολογεί με τον εαυτό του· αρμονία αντιθέτων εντάσεων όπως στο τόξο και τη λύρα.

[...]Το ίδιο πράγμα υπάρχει σε μας, το ζωντανό και το πεθαμένο, το ξύπνιο και το κοιμισμένο, το νέο και το γερασμένο· γιατί αυτά μεταβάλλονται σ' εκείνα και, αντίθετα, εκείνα μεταβάλλονται σ' αυτά.

[...]Η θάλασσα είναι το πιο καθαρό και το πιο μολυσμένο νερό· για τα ψάρια είναι πόσιμο και σωτήριο, αλλά για τους ανθρώπους μη πόσιμο και ολέθριο.

[...]Οι αθάνατοι είναι θνητοί και οι θνητοί αθάνατοι· αυτοί ζουν από το θάνατο εκείνων κι εκείνοι πεθαίνουν από τη ζωή αυτών.

[...]Είναι τέρψη ή θάνατος για τις ψυχές να γίνονται υγρές. Είναι τέρψη γι' αυτές η πτώση τους στη γέννηση. Η ζωή μας γεννιέται από το θάνατο τους και η ζωή τους γεννιέται από το θάνατο μας.

[...]Το καλό και το κακό είναι ένα και το αυτό. Γιατί οι γιατροί, λέει ο Ηράκλειτος, που κόβουν και καίνε και με κάθε τρόπο βασανίζουν τους αρρώστους, τους ζητούν, ενώ δεν το αξίζουν, κι αμοιβή, ενώ η θεραπεία έχει τις ίδιες επιπτώσεις που έχουν κι οι αρρώστιες.

[...]Στα ίδια ποτάμια και μπαίνουμε και δεν μπαίνουμε, και είμαστε και δεν είμαστε.

[...]Δεν μπορούμε να μπούμε δυο φορές στο ίδιο ποτάμι, κατά τον Ηράκλειτο, ούτε ν' αγγίξουμε δυο φορές μια ουσία θνητή, γιατί σκορπίζεται και πάλι μαζεύεται με την οξύτητα και την ταχύτητα της μεταβολής, (και μάλιστα όχι πάλι, ούτε αργότερα, αλλά ταυτόχρονα εμφανίζεται και χάνεται) και πλησιάζει κι απομακρύνεται.

[...]Αυτοί που μπαίνουν στα ίδια ποτάμια δέχονται συνέχεια άλλα κι άλλα νερά· κι απ' τα υγρά βγαίνουν οι ψυχές σαν αναθυμιάσεις (  ;  ).

[...]Για τις ψυχές θάνατος είναι να γίνουν νερό, για το νερό θάνατος να γίνει γη, από τη γη γίνεται νερό κι απ' το νερό ψυχή.

[...]Στην περιφέρεια του κύκλου η αρχή και το πέρας συμπίτουν.

[...]Η φωτιά ζει το θάνατο της γης κι ο αέρας ζει το θάνατο της φωτιάς, το νερό ζει το θάνατο του αέρα και η γη του νερού.

[...]Τα ψυχρά θερμαίνονται, το θερμό ψύχεται, το υγρό ξεραίνεται, το στεγνό δροσίζεται.

[...]Ο αιώνας είναι ένα παιδί που παίζει, ρίχνοντας ζάρια· ενός παιδιού η βασιλεία.

[...]Αν όλα τα όντα γίνονταν καπνός, θα το γνωρίζαμε με τα ρουθούνια.

[...]Όλα τα κυβερνά ο Κεραυνός.  Η φωτιά είναι χρεία και χορτασμός· γι' αυτόν χρεία είναι η τάξη, και η εκπύρωση χορτασμός.  Πράγματι, ο Ηράκλειτος λέει, ότι η φωτιά, όταν επέλθει, θα κρίνει και θα καταλάβει τα πάντα.

[...]Τα πάντα ανταλλάσσονται με τη φωτιά και με τα πάντα η φωτιά, όπως τα εμπορεύματα με το χρυσάφι, και το χρυσάφι με τα εμπορεύματα.

[...](Η φωτιά) μεταβαλλόμενη αναπαύεται.

[...]Θα ξεφύγει ίσως κανείς από το αισθητό φως, αλλά είναι αδύνατο να ξεφύγει από το νοητό. Ή, όπως λέει ο Ηράκλειτος, πως κανείς να κρυφτεί απ' αυτό που δεν δύει ποτέ;

[...]Αυτόν εδώ τον κόσμο, τον ίδιο για όλους, ούτε κανείς θεός ούτε άνθρωπος τον έπλασε, αλλ' ήταν από πάντα και είναι και θα είναι αιώνια ζωντανή φωτιά, που ανάβει με μέτρο και σβήνει με μέτρο.

[...]Η φωτιά μετατρέπεται πρώτα σε θάλασσα· και το μισό της θάλασσας γίνεται γη και το άλλο μισό σίφουνας. (Ο Ηράκλειτος) θέλει να πει μ' αυτό πως με τη δύναμη της η φωτιά, υπό την επήρεια του θείου Λόγου που κυβερνά τα πάντα, μετατρέπεται δια μέσου του αέρα σε υγρασία, πυρήνα της όλης διάταξης του σύμπαντος, και την οποία ονομάζει θάλασσα. Από αυτήν ξαναγεννιούνται η γη ο ουρανός και ό,τι εμπεριέχουν. Το πώς ο κόσμος οδηγείται ξανά προς τα πίσω και αφανίζεται από τη φωτιά, το εξηγεί καθαρά: Η (γη) διαλύεται σε θάλασσα και φτάνει στο ίδιο μέτρο αναλογίας που ίσχυε πριν γίνει γη.

[...]Ο χαρακτήρας του ανθρώπου, ο δαίμονας του.

[...]Ο ωραιότερος πίθηκος είναι άσχημος όταν συγκρίνεται με το γένος των ανθρώπων.

[...]Ο σοφότερος άνθρωπος, όταν συγκρίνεται με το θεό, φαίνεται πίθηκος και στη σοφία και στην ομορφιά και σ' όλα τ' άλλα.

[...]Όπως μια αράχνη στο κέντρο του ιστού της, μόλις μια μύγα κόβει ένα νήμα του, το αισθάνεται και τρέχει γρήγορα σαν να υπέφερε για το κομμένο νήμα, έτσι και η  ψυχή του ανθρώπου, όταν ένα μέρος του σώματος τραυματίζεται, ορμάει προς τα 'κεί σαν να μη μπορεί να υποφέρει τη λαβωματιά του σώματος με το οποίο είναι δεμένη γερά και αρμονικά.

[...]Γιατί αν δεν οργάνωναν πομπή για το Διόνυσο και δεν τραγουδούσαν το φαλλικό ύμνο, όσα έκαναν θα ήταν αναιδέστατα. Άλλα ο Άδης και ο Διόνυσος είναι το ίδιο πράγμα, που στ' όνομά του μαίνονται και βακχεύουν.

[...]Ο Ηράκλειτος είπε ότι η ίδια “γιατρειά” θεραπεύει φοβερές ασθένειες και ελευθερώνει τις ψυχές από συμφορές.

[...]Είναι δύσκολο να πολεμά κανείς την καρδιά του· γιατί αυτό που θέλει, το αγοράζει με ψυχή.

[...]Οι ψυχές οσμίζονται μέσα στον Άδη.

[...]Εκεί πέρα, μπροστά σ' αυτόν που είναι, ανασταίνονται και γίνονται άγρυπνοι φύλακες των ζωντανών και των νεκρών.

[...]Πράγματα που δεν ελπίζουν ούτε φαντάζονται περιμένουν τους ανθρώπους μετά το θάνατο τους.

[...]Οι πιο μεγάλοι θάνατοι έχουν την πιο μεγάλη μοίρα.

[...]Θάνατος είναι όσα βλέπουμε ξύπνιοι, και ύπνος όσα κοιμισμένοι.

[...]Όταν τα μάτια του σβήνουν, ο άνθρωπος ανάβει φως για τόν εαυτό του μέσα στη νύχτα. Ζωντανός στον ύπνο του, όταν τα ιάτια του κλείνουν, αγγίζει τον πεθαμένο, ξύπνιος, αγγίζει αυτόν που κοιμάται.

[...]Για τους ξύπνιους ένας και κοινός κόσμος υπάρχει, αλλά κάθε κοιμισμένος ξαναγυρνά στο δικό του ιδιαίτερο κόσμο.

[...]Οι κοιμισμένοι είναι εργάτες και συνεργοί σ' αυτά που γίνονται στον κόσμο.

[...]Η φύση αγαπά να κρύβεται.

[...]Αν ο ήλιος δεν υπήρχε, θα ήταν νύχτα παρά τα άλλα άστρα.

[...]Ο ήλιος, κύριος και φύλακας των περιόδων, ορίζει, κατανέμει, φανερώνει και αποκαλύπτει τις μεταβολές και τις εποχές που φέρνουν τα πάντα.

[...]Της αυγής και της εσπέρας τέρματα η άρκτος και απένανντι στην άρκτο, το όριο του λαμπερού Δία.

[...]Γιατί ο ήλιος δεν μπορεί να υπερβεί τα όρια του, αλλιώς θα τον βρουν οι Ερινύες που βοηθούν τη δικαιοσύνη.

[...]Ο ήλιος έχει το πλάτος ανθρώπινου ποδιού.

[...]Ο ήλιος καθημερινά είναι νέος, είναι νέος διαρκώς και ακατάπαυστα.

[...]Πρέπει να θυμόμαστε και εκείνον που ξεχνάει πού οδηγεί ο δρόμος.

[...]Γιατί μια είναι η σοφία: το να γνωρίζεις τη σκέψη που κυβερνάει όλα μέσα απ' όλα.

[...]Απ' όσων τα λόγια άκουσα, κανείς δε φτάνει σε τούτο, να αναγνωρίσει, δηλαδή, πως το σοφό είναι απ' όλα χωρισμένο.

[...]Η σωφροσύνη είναι η πιο μεγάλη αρετή, και η σοφία του να λες την αλήθεια και να πράττεις σύμφωνα με τη φύση, ακούγοντας την.

[...]Γιατί πρέπει οι φιλόσοφοι να γνωρίζουν καλά πολλά πράγματα.

[...]Δεν πρέπει ούτε να κάνουμε ούτε να μιλάμε όπως όταν κοιμόμαστε· γιατί και τότε νομίζουμε πως κάνουμε και μιλάμε.

[...]Γιατί ποιος είναι ο νους τους ή η φρόνηση τους; Πείθονται απ' τους τραγουδιστές του λαού και παίρνουν τον όχλο για δάσκαλο τους, χωρίς να ξέρουν ότι “οι πολλοί είναι κακοί και οι καλοί λίγοι”.

[...]Όταν γεννιούνται, θέλουν να ζήσουν και να βρουν το θάνατό τους, ή μάλλον την ανάπαυση· και αφήνουν παιδιά που θα πεθάνουν με τη σειρά τους.

[...]Δεν πρέπει να φερόμαστε σαν παιδιά υπό την κηδεμονία γονέων, δηλαδή απλούστερα, επειδή έτσι τα έχουμε παραλάβει.

[...]Αναζήτησα τον εαυτό μου.

[...]Όσα μπορώ να δω, ν' ακούσω και να μάθω, αυτά είναι που προτιμώ.

[...]Παιδιών παιχνίδια οι ανθρώπινες γνώμες.

[...]Ένας άνθρωπος για μένα αξίζει όσο μύριοι, όταν είναι άριστος.

[...]Διαφορετική είναι η ηδονή για το άλογο, το σκυλί και τον άνθρωπο, αφού τα γαϊδούρια θα προτιμούσαν άχυρα αντί χρυσάφι. Γιατί πιο ευχάριστη είναι η τροφή για τα γαϊδούρια παρά το χρυσάφι.

[...]Τα γουρούνια πλένονται στο βόρβορο, τα πουλερικά στη σκόνη ή στις στάχτες.

[...]Γιατί ο άνθρωπος ο ευγενικός δεν πρέπει να είναι ακάθαρτος ούτε άπλυτος ούτε να χαίρεται στο βόρβορο. Τα γουρούνια τέρπονται πιο πολύ στο βόρβορο παρά στο καθαρό νερό.

[...]Αν η ευτυχία βρισκόταν στις σωματικές απολαύσεις, θα λέγαμε ευτυχισμένα τα βόδια όταν βρίσκουν μπιζέλια για να φάνε.

[...]Οι άριστοι προτιμούν το ένα από όλα, την αιώνια δόξα των θνητών. Αλλά οι πολλοί χορταίνουν σαν τα κτήνη.

[...]Όσοι ζητούν χρυσάφι σκάβουν πολύ τη γη και λίγα βρίσκουν.

[...]Κάθε τι που έρπει εξουσιάζεται με χτυπήματα.

[...]Την υπεροψία πρέπει κανείς να σβήνει περισσότερο παρά την πυρκαγιά.

[...]Ο λαός πρέπει να μάχεται για το νόμο όπως ακριβώς για τα τείχη του.

[...]Για τα μέγιστα πράγματα ας μη κάνουμε υποθέσεις στην τύχη.

[...]Για το θεό όλα τα πράγματα είναι όμορφα, αγαθά και δίκαια· αλλά οι άνθρωποι μερικά πράγματα θεωρούν άδικα και άλλα δίκαια.

[...]Ο βλάκας μπροστά σε κάθε λόγο αγαπά να τρομάζει.

[...]Για τους ανθρώπους δεν είναι το καλύτερο να γίνονται όσα θέλουν.

[...]Τα πτώματα είναι πιο πολύ για πέταμα από την κοπριά

[...]Τα σκυλιά γαβγίζουν αυτούς που δεν γνωρίζουν.

[...]Η αρρώστια κάνει την υγεία ευχάριστο και καλό πράγμα, η πείνα το χορτασμό, η κούραση την ανάπαυση.

[...]α)Είναι προτιμότερο να κρύβεις την αμάθεια, αλλά αυτό είναι δύσκολο όταν γίνεται μέσα στην κραιπάλη και στο μεθύσι.

β)Είναι προτιμότερο να κρύβεις την αμάθεια παρά να την αποκαλύπτεις παντού. 

[...]Γιατί τα μάτια είναι ακριβέστεροι μάρτυρες από τα αυτιά.

[...]Τα μάτια και τα αυτιά είναι κακοί μάρτυρες για τους ανθρώπους που έχουν βάρβαρες ψυχές.

[...]Ο Ηράκλειτος ονομάζει την έπαρση νόσο ιερή και λέει ότι η όραση ψεύδεται.

[...]Από ένα... ή από λίγους θα μπορούσαν να γίνουν (θυσίες ανθρώπων ολωσδιόλου καθαρών).

[...]Αυτοί δεν θα μπορούσαν να ξέρουν το όνομα της Δικαιοσύνης, αν αυτά τα πράγματα (οι αδικίες) δεν υπήρχαν.

[...]Εκείνος που χαίρει μεγάλης εκτίμησης δε γνωρίζει και δε φυλάει παρά μόνο τα καλά να πιστεύει κανείς πράγματα· αλλά η Δικαιοσύνη θα πιάσει αυτούς που κατασκευάζουν και μαρτυρούν ψέματα.

[...]Οι θεοί και οι άνθρωποι τιμούν εκείνους που πέθαναν στη μάχη.

[...]Σε ποιους προφητεύει ο Ηράκλειτος; Σε πλανώμενους τη νύχτα αλήτες, μάγους, βάκχους, μαινάδες και μύστες· αυτούς απειλεί με μεταθανάτια τιμωρία, σ' αυτούς προφητεύει τη φωτιά· γιατί στα καθιερωμένα απ' τους ανθρώπους μυστήρια μυούνται με τρόπο ανίερο.

[...]Καθαρίζονται μιαινόμενοι μ' άλλο αίμα, όπως κάποιος που, χωμένος μέσα στη λάσπη, θα ήθελε να ξεπλυθεί με λάσπη. Αν κάποιος τον έβλεπε να κάνει κάτι τέτοιο θα τον έπαιρνε για μανιακό. Και σε τέτοια αγάλματα προσεύχονται, όμοιοι μ' εκείνον που θα φλυαρούσε μέσα στο σπίτι του, χωρίς να γνωρίζει ποιοι είναι θεοί και ποιοι ήρωες.

[...]Κάματος είναι το να μοχθεί κανείς και να εξουσιάζεται απ' τους ίδιους.

[...]Ποτέ να μη σας λείψει ο πλούτος, Εφέσιοι, για να βγαίνει στη φόρα η πονηριά σας.

[...]Όλοι οι ενήλικες Εφέσιοι θα έπρεπε να κρεμαστούν και ν' αφήσουν την πόλη τους στους ανήλικους, γιατί εκείνοι έδιωξαν τον Ερμόδωρο, τον πιο άξιο άντρα, λέγοντας: “Κανείς από μας ας μην είναι ο πιο άξιος. Ειδεμή, ας πάει αλλού και με άλλους”.

[...]Ένας άντρας, όταν μεθύσει, αφήνεται να οδηγείται από ένα ανήλικο παιδί: παραπατάει χωρίς να ξέρει πού πηγαίνει, γιατί έχει υγρή ψυχή.

[...]Η ξηρή ψυχή είναι σοφότατη και άριστη.

[...]Ο πιο όμορφος κόσμος είναι σα σωρός σκουπίδια χυμένα στην τύχη.

[...]Ο Όμηρος ήταν αστρολόγος.

[...]Ο Ηράκλειτος και ο Δημόκριτος μαρτυρούν πως ο Θαλής υπήρξε ο πρώτος αστρονόμος.

[...]Στην Πριήνη γεννήθηκε ο Βίας γιος του Τευτάμου, που ο λόγος του ξεπερνά όλων των άλλων.

[...]Σύμφωνα με το νόμο των ετών, η εβδομάδα ενώνεται με τη σελήνη, αλλά διαιρείται με τις άρκτους, τα δυο σημεία της αθάνατης μνήμης.

[...]Κάθε πράγμα αυξάνει με τον τρόπο του, σύμφωνα μ' αυτό που του χρειάζεται.

[...]Ο Ηράκλειτος είπε στους Αιγυπτίους: “Αν είναι θεοί, γιατί τους θρηνείτε; Αλλά εάν τους θρηνείτε, μη τους θεωρείτε θεούς”.

[...]Ο Ηράκλειτος, βλέποντας τους Έλληνες να προσφέρουν δώρα στους θεούς, είπε: “Προσεύχονται στα αγάλματα των θεών σαν να μπορούσαν να τους ακούσουν, ενώ δεν τους ακούνε, δεν δίνουν, όπως και δεν μπορούν τίποτα να ζητήσουν”.

[...]Δεν πάει να αστειεύεται κανείς σε σημείο που ο ίδιος να γίνεται γελοίος, έλεγε ο Ηράκλειτος.

[...]Ο Ηράκλειτος έλεγε πως η έπαρση είναι εμπόδιο στην προκοπή.

[...]Οι τιμές υποδουλώνουν θεούς και ανθρώπους.

[...]Οι κακοί άνθρωποι είναι εχθροί εκείνων που λένε την αλήθεια.

[...]Η παιδεία είναι ένας άλλος ήλιος για τους μορφωμένους.

[...]Ο συντομότερος δρόμος για ν' αποκτήσεις καλή φήμη είναι το να γίνεις καλός.

[...]Κατά τον Ηράκλειτο, οι ψυχές που πέσανε μαχόμενες είναι καθαρότερες από εκείνες που κύλησαν σ' αρρώστιες.

[...]Υπάρχει σ' όλα επέμβαση της ειμαρμένης (  ;  )...

Αρχαία Ελληνικά Μυστήρια

Η ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑ ΣΤΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ

Κατά τον Πλούταρχο, ο οποίος υπήρξε ιερέας των Δελφών, το «Γνώθι Σ'αυτόν» που ήταν γραμμένο σε πολλά σημεία των Δελφικών ιερών,προερχόταν απ Άυτόν τον θεό Απόλλωνα, που δεν ήταν μόνο μάντης, αλλά και φιλόσοφος. Ο θεός του φωτός όχι μόνο δίνει απαντήσεις στα προβλήματα της ανθρώπινης ζωής με τη βοήθεια των χρησμών, αλλά και δημιουργεί στη φιλοσοφική ψυχή το ερέθισμα να φτάσει στην αλήθεια, αρκεί η ψυχή να είναι σε θέση να ερευνήσει και να προσπαθήσει. Στον πρόναο του Ναού του Απόλλωνος, αναγράφονταν τα δύο περίφημα παραγγέλματα, "ΓΝΏΘΙ ΣΑΥΤΟΝ", αριστερά και "ΜΗΔΈΝ ΆΓΑΝ", δεξιά, ενώ στο κέντρο δέσποζε το ιερό γράμμα"Ε(Ι)".

Αυτό ακριβώς το γράμμα και η θρησκευτικο-φιλοσοφική του σημασία είναι το θέμα του βιβλίου του Πλούταρχου «Περί του ΕΙ εν Δελφοίς». Στο βιβλίο αυτό αναλύει διαφορετικές εξηγήσεις που δόθηκαν κατά καιρούς για το Ε του μαντείου των Δελφών. 

Ο Λαμπρίας έλεγε ότι το Ε έχει αριθμητική αξία και συμβολίζει τον αριθμό 5 επειδή στην πραγματικότητα οι πρώτοι σοφοί ήταν 5 και όχι 7: ο Χίλων, ο Θαλής, ο Σόλων, Ο Βίας και ο Πιττακός. Οι άλλοι δύο, ο Κλεόβουλος και ο Περίανδρος δεν άξιζαν τον τίτλο του σοφού αφού τον απέκτησαν με πλάγια μέσα. Για τον λόγο αυτό οι 5 πραγματικοί σοφοί αφιέρωσαν στους Δελφούς το Ε, για να γίνει γνωστό πόσοι ήταν οι αληθινοί σοφοί. 

Ο Χαλδαίος είπε ότι το Ε αντιπροσωπεύει το δεύτερο στη σειρά από τα φωνήεντα, καθώς και τη δεύτερη θέση κατέχει ο Ήλιος (ο ήλιος και ο Απόλλωνας ταυτίζονται) στη σειρά των πλανητών. 

Ο ιερέας Νίκανδρος πίστευε ότι το γράμμα Ε με την προφορά του σαν ει, αντιπροσωπεύει τις ερωτήσεις αυτών που ζητούσαν χρησμό από το μαντείο, καθώς και την ευχή τους να πραγματοποιηθεί το αίτημα για το οποίο έκαναν την ερώτηση. 

Για τον φίλο του Πλούταρχου τον Θέωνα, το Επροφερόμενο και πάλι σαν ει αντιπροσώπευε το υποθετικό ει (εάν) και έχει να κάνει με τη δύναμη του συλλογισμού που διακρίνει τον άνθρωπο από τα ζώα, τα οποία μπορούν να συλλάβουν την ύπαρξη των πραγμάτων όχι όμως και να συλλογιστούν πάνω σε αυτά.

Ο Εύστροφος θεωρεί ότι το Ε συμβολίζει τον αριθμό 5 καθώς η σπουδαιότητα του αριθμού αυτού για την ύπαρξη και την υπόσταση των πραγμάτων είναι καθοριστική. 

Όμως κατά τη γνώμη μου η αληθινή λύση του προβλήματος δίνεται από τον Αμμώνιο ο οποίος πιστεύει ότι το γράμμα Ε αντιπροσωπεύει ήχο [ει], υποστηρίζει ότι το Ε συμβολίζει το β΄ενικό πρόσωπο (=εί) του ενεστώτα της οριστικής του ρήματος ειμί (=είσαι, υπάρχεις). Πρόκειται για έναν χαιρετισμό αντάξιο προς ένα θεό. Σ αυτό τον χαιρετισμό ο Απόλλωνας απαντά με το ΓΝΏΘΙ ΣΑΥΤΟΝ. 

Ο Αμμώνιος μας λέει λοιπόν ότι για να μπορέσουμε να αποδεχθούμε τη Θεότητα, πρέπει πρώτα να ερευνήσουμε, να γνωρίσουμε και να καταλάβουμε τον αληθινό εαυτό μας και με τον τρόπο αυτό μπορούμε να χαιρετήσουμε τη Θεότητα η οποία βρίσκεται πάντοτε μέσα μας.

Το «γνώθι σαυτόν» παραλήφθηκε από τους σοφούς και τους μύστες και προβαλλόταν ως πρωταρχικός όρος αυτοενδοσκόπησης, αυτοκάθαρσης, προσπάθειας πνευματικής ανόδου και ηθικής τελειοποίησης. Ο Χείλων όταν ρωτήθηκε : Τι το χαλεπώτατον; (το δυσκολότερο) απάντησε : « το γιγνώσκειν εαυτόν».

Ανάμεσα στους σοφούς που έθεσαν την αυτογνωσία στο κέντρο της φιλοσοφίας τους προεξέχει η μορφή του Σωκράτη.Ο Σωκράτης είναι ο φιλόσοφος του Ανθρώπου επειδή (όπως είπε ο Κικέρων) "κατέβασε την φιλοσοφία από τον ουρανό στην γή". Ενώ οι πριν από αυτόν προσωκρατικοί φιλόσοφοι είχαν γυρισμένα τα μάτια τους στο στερέωμα και τα στοιχεία της φύσης, ο Σωκράτης κήρυξε πως μια τέτοια γνώση είναι άχρηστη. Το μόνο πράγμα που μπορεί και πρέπει να ενδιαφέρει τον άνθρωπο, είναι ο ίδιος ο άνθρωπος- αυτό το όν που είναι τόσο κοντά του και όμως τόσο ανεξιχνίαστο.

Υπάρχει ένας πολύ διδακτικός σχετικός μύθος που τον συναντάμε σε διάφορες εκδοχές και έχει πολλά κοινά με την πτώση των πρωτοπλάστων :

Κάποτε, βαθιά μέσα στο χρόνο, όλοι οι άνθρωποι μετείχαν του Θείου. Αλίμονο, καταχράστηκαν σε τέτοιο βαθμό τη θεία δύναμή τους, που ο σπουδαιότερος των Θεών αποφάσισε να τους αφαιρέσει τη θεία φύση τους και να την κρύψει σ' ένα μέρος, όπου θα τους ήταν αδύνατο να την ξαναβρούν και να την βεβηλώσουν. Το μεγάλο πρόβλημα ήταν τώρα να βρεθεί μια σίγουρη κρυψώνα.

Οι Θεοί που συγκεντρώθηκαν για να λύσουν αυτό το πρόβλημα, πρότειναν το εξής: "Να θάψουμε τη θεότητα του ανθρώπου μέσα στη γη". Αλλά ο Brahma απάντησε: "Όχι, αυτό δεν αρκεί, γιατί ο άνθρωπος θα σκάψει και θα τη βρει".

Τότε οι Θεοί πρότειναν: "Αφού είναι έτσι, ας τη ρίξουμε στα βάθη των ωκεανών". Αλλά ο Brahma απάντησε: "Όχι, γιατί αργά ή γρήγορα ο άνθρωπος θα εξερευνήσει τους βυθούς όλων των ωκεανών και είμαι σίγουρος πως μια μέρα θα τη βρει και θα τη φέρει στην επιφάνεια".

Στη συνέχεια πρότειναν : «Να την κρύψουμε στα πέρατα του Ουρανού». Όχι, είπε πάλι ο Μέγιστος των Θεός, γιατί ο άνθρωπος κάποια εποχή θα καταφέρει να ταξιδέψει στους μακρινούς γαλαξίες και θα την ανακαλύψει».

Μετά από αυτό οι Θεοί δεν είχαν πια τι να προτείνουν. "Δεν ξέρουμε που να την κρύψουμε γιατί δε νομίζουμε να υπάρχει μέρος στη γη ή στη θάλασσα ή στον ουρανό απροσπέλαστο από τον άνθρωπο".

Τελικά ο Brahma κούνησε το κεφάλι και είπε: "Ξέρω τι θα κάνουμε με τη θεότητα του ανθρώπου. Θα την κρύψουμε όσο γίνεται πιο βαθιά μέσα στον ίδιο τον άνθρωπο, γιατί είναι το μόνο μέρος που δε θα σκεφτεί ποτέ να την ψάξει".

Από τότε, και έτσι τελειώνει ο θρύλος, ο άνθρωπος κάνει το γύρο της γης, εξερευνά το διάστημα, αναρριχάται, καταδύεται και σκάβει μάταια, ψάχνοντας για κάτι που βρίσκεται μέσα του.

Η λέξη Αλήθεια (άνευ -Λήθης) σημαίνει να μην ξεχνούμε, να έχουμε αυτοενθύμηση. Η Λήθη αυτή σχετίζεται με την άγνοια της θείας μας προελεύσης και του τελικού μας σκοπού, που είναι η επάνοδος στην θεϊκή μονάδα. Η κατανόηση του θείου πεδίου με το οποίο ο κάθε ένας από εμάς συνδέεται, είναι ο αληθινός τελικός σκοπός της ενσαρκώσεως μας, κατά τους μύστες. Σοφία είναι να νικήσουμε τον κατώτερο εαυτό μας, ενώ άγνοια να νικηθούμε από αυτόν, μας λέει ο Σωκράτης. Ο Σωκράτης αγωνίστηκε να υψώσει τους ανθρώπους στο καθαρά πνευματικό επίπεδο, για να θεαστούν την αιώνια ομορφιά των αρχετυπικών Ιδεών. Η συνείδηση έλεγε, μας μυεί σε μιαν αλήθεια που δίνει νόημα σε ό,τι βλέπουμε και κάνουμε. Βεβαίωνε πως αυτή ήταν η αποστολή του: να βοηθήσει κάθε άνθρωπο να "δεί" την αλήθεια που κλείνει μέσα του. Οδηγός σ'αυτή την προσπάθεια στάθηκε το "δαιμόνιόν"του , ο ανώτερος εαυτός, που τον απέτρεπε όταν κινδύνευε να βγεί από την σωστή πορεία. Η ουσία της σωκρατικής διδασκαλίας είναι η συνειδητοποίηση πως το "Αληθές" και το "Αγαθόν" είναι τα ταυτόσημα. Ο Σωκράτης δεν πίστευε πως η ανθρώπινη φύση είναι κακή ή πως έχει διαφθαρεί από κάποιο προπατορικό αμάρτημα. Γι' αυτόν, όπως και για όλους τους Έλληνες, το "Αγαθόν" είναι ν' ακολουθείς την Φύση. Και η Φύση είναι αχώριστη από την Λογική. Αν, πολύ συχνά γινόμαστε κακοί, αιτία είναι ότι αγνοούμε το καλό. Γιατί όταν ξέρουμε το καλό, αναγκαστικά κάνουμε καλό. Το "ουδείς εκών κακός" αυτή την έννοια έχει: οι άνθρωποι δρουν κακά, επειδή από άγνοια παίρνουν το κακό για αγαθό. Πέφτουν σε λάθη επειδή τους λείπει η γνώση. Και η γνώση είναι συνείδηση, η ακούραστη εξερεύνηση του εαυτού μας, η άρνηση να ενδώσουμε σε απατηλά φαινόμενα, η προσπάθεια ν' ανακαλύψουμε την ουσία της αρετής.

Στην γνώση αυτή, στην αυτοσυνείδηση αυτή, μόνο η σοφία, ο Λόγος, μπορεί να μας βοηθήσει. Και μόνο ο σοφός μπορεί να είναι μακάριος. Όχι αποκλειστικά σε μιαν "άλλη ζωή", αλλά και στην επίγεια ύπαρξη εδώ και τώρα.

Μπορούμε τώρα μετά από αυτή τη σύντομη αναδρομή στο παρελθόν να επιστρέψουμε στη σύγχρονη εποχή.

Τις τελευταίες δεκαετίες ζούμε εν μέσω μιας ραγδαίας τεχνολογικής μεταμόρφωσης με δραματικές κοινωνικές, πολιτιστικές και περιβαλλοντικές συνέπειες. Είναι πολλοί αυτοί που πιστεύουν ότι το ανθρώπινο γένος βρίσκεται σε μια κρίσιμη καμπή της ιστορίας του : για μερικούς βρισκόμαστε λίγο πριν την καταστροφή, ενώ για άλλους πλησιάζουμε στην ανατολή μιας νέας εποχής..Εαν αληθεύει τελικά, όπως το ευχόμαστε, ότι βρισκόμαστε στην απαρχή μιας νέας εποχής, αυτή θα είναι η εποχή της εσωτερικής αφύπνισης και της αυτογνωσίας.

Το διαζύγιο μεταξύ επιστήμης και τέχνης, φιλοσοφίας και μεταφυσικής, παρήγαγε τεράστια ανισορροπία στον σύγχρονο πολιτισμό. Τα αποτελέσματα αυτής της ασύμμετρης ανάπτυξης είναι εμφανή σε όλους μας. Είμαστε ο πιο ισχυρός πολιτισμός που υπήρξε ποτέ. Αλλα ως άτομα, είμαστε από τους πιό ανίσχυρους ανθρώπους που έζησαν ποτέ. Ο άνθρωπος βρέθηκε να χειρίζεται δυνάμεις πολύ ισχυρές και δυνητικά καταστροφικές, χωρίς την ανάλογη αύξηση της συνειδητότητας και της υπευθυνότητας.Οι αρχαίοι Έλληνες ήταν πέρα για πέρα προμηθεϊκοί. Πάντοτε όμως είχαν επίγνωση της ύβρεως.

Η ελπίδα επιβίωσης πάνω στον πλανήτη περνάει αναπόφευκτα μέσα από την αποκατάσταση της ανισιορροπίας μεταξύ εξωτερικής και εσωτερικής ανάπτυξης.

Στην παγκοσμιοποιημένη ιστορική περίοδο που βιώνουμε, της ραγδαίας τεχνολογικής εξέλιξης και του υπερκαταναλωτισμού, ο μέσος σύγχρονος άνθρωπος δεν έχει ούτε τον χρόνο, ούτε την απαραίτητη παιδεία για να ασχοληθεί με τον εσωτερικό του εαυτό του και τις πνευματικές του ανάγκες. Προδίδεται έτσι η ουσιαστική σημασία της λέξης άνθρωπος που, όπως φαίνεται και από την ετυμολογία (άνω θρώσκω-βλέπω προς τα πάνω), είναι εκτός από υλικό και πνευματικό όν. Μέσα στα παλαίσια της δυτικής κοσμικής ιδεολογίας, η πνευματικότητα κατέληξε να ταυτίζεται με τη στασιμότητα και την οπισθοδρομικότητα. Η κοσμική-φαουστική εσχατολογία, που χρησιμοποίησε την υλική πρόοδο ως μέσο για το φυσικό μετασχηματισμό του κόσμου, έφθασε να περιφρονεί απροκάλυπτα τις μη υλικές ανησυχίες του ανθρώπου. Αυτή η νοοτροπία μας εξώρισε από την αρμονική σχέση με το Οικοσύστημα, μας μετάλλαξε σε υπολογιστές, τυφλά εγωιστές και αλλαζονικούς. Η παγκόσμια κρίση του σύγχρονου κοσμοειδώλου μας κάνει συχνά ακόμα πιό κλειστούς, πιό επιθετικούς. Θέλουμε να διαφυλάξουμε πάσει θυσία τα τοπικιστικά μικροσυμφέροντα, ξεχνώντας ότι τα παγκόσμια προβλήματα απαιτούν παγκόσμιες ριζοσπαστικές λύσεις.

Σήμερα, με την πτώχευση της γλώσσας και τον εκφυλισμό των εννοιών, «αυτογνωσία» σημαίνει γενικά στην καλύτερη περίπτωση την επίγνωση των αντιδράσεων του εαυτού. Είναι η γνώση που μπορεί να έχει ένα άτομο για τη συμπεριφορά του, τις στάσεις, τις αξίες, τις πεποιθήσεις και τα συναισθήματά του. Βασίζεται σ'αυτό που η ψυχολογία ονομάζει μεταγνωσιακή ικανότητα και η γνωσιακή ψυχοθεραπεία το χρησιμοποιεί ως βασικό εργαλείο για την επίτευξη του θεραπευτικού στόχου.. Metacognition ,λοιπόν κατά τους Αγγλοσάξονες, είναι η ικανότητα του γνωσιακού οργάνου να ενημερώνεται για τις ίδιες του τις λειτουργίες. Μια έλλειψη αυτής της ενδοσκοπικής ικανότητας σημαίνει ασυνειδησία. Σ'αυτή την τελευταία περίπτωση η εικόνα που έχει ένα άτομο για τον εαυτό του είτε είναι προϊόν εξωτερικών προβολών και πληροφοριών που παθητικά απορρόφησε (συχνά αντιφατικών), είτε ένα φανταστικό κατασκεύασμα, αποτέλεσμα της δράσης διαφόρων μηχανισμών άμυνας, που περιγράφει η ψυχανάλυση όπως : η εκλογίκευση, η απώθηση, η εξιδανίκευση, η παλινδρόμιση, η μόνωση, η ενδοβολή και η αναδρομική αναίρεση.

Ανάλογη πτώχευση έχει υποστεί και ο όρος «Φιλοσοφία» τους τελευταίους αιώνες. Δεν είναι πλέον καθαρή εφαρμοσμένη Σοφία, που αποσκοπεί στην αποκάλυψη της Αλήθειας και στον Φωτισμός της πορείας του ανθρώπου προς την αυτογνωσία, την αυτοεκπλήρωση και την ευδαιμονία. Έχει καταντήσει ένα σύστημα, συχνά δυσνόητο από άδειες λέξεις, μια διανοητική γυμναστική για ελάχιστους ειδικούς λόγιους. Ο διαχωρισμός της γνώσης από τις αξίες ήταν ένα βαρυσήμαντο γεγονός στην πνευματική ιστορία της Δύσης. Στην ουσία δεν εξαφανίστηκαν τελείως οι αξίες αλλά αντικαταστάθηκαν και λειτουργούν υπόγεια, στο παρασκήνιο. Στη θέση των λαμπρών πνευματικών ηθικών συστημάτων τοποθετήθηκαν εκχυδαϊσμένες τεχνοκρατικές και ωφελιμιστικές «αξίες» που δημιούργησαν ένα τερατώδες σε συνέπειες κοσμοείδωλο, μια νέα δογματική σκέψη. Η πλειοψηφία της σύγχρονης επιστήμης έφθασε να αντιλαμβάνεται το σύμπαν σαν μία καλοκουρδισμένη άψυχη μηχανή που λειτουργεί με βάση κάποιους κανόνες, και σαν ένα συνονθύλευμα από βασικά δομικά στοιχεία. Φυσική συνέπεια αυτής της αντίληψης ήταν η αδίστακτη και αλόγιστη εκμετάλλευση των φυσικών και ανθρώπινων πόρων και η σταδιακή καταστροφή του Οικοσυστήματος. Για τους αρχαίους πολιτισμούς ο κόσμος και η Γη μας είναι ένας ζωντανός οργανισμός και έχει εκτός της υλικής και πνευματική υπόσταση. Όπως στο ανθρώπινο σώμα οι κινήσεις προέρχονται από την ψυχή που σκέπτεται και από την θέληση που ενεργεί, έτσι και στα μάτια της αρχαίας επιστήμης η ορατή τάξη του σύμπαντος ήταν η αντανάκλαση μιας αόρατης τάξης, των κοσμογονικών δηλαδή και πνευματικών μονάδων, βασιλείων και ειδών, που με συνεχή πορεία μέσα στην ύλη προκαλούν την εξέλίξη της ζωής. Δεν συμπέραινε την διάνοια από την ύλη, αλλά την ύλη από την διάνοια. Δεν γεννούσε το σύμπαν από τον τυφλό χορό των ατόμων , γεννούσε τα άτομα από τους παλμούς της παγκόσμιας ψυχής. Με μία λέξη προχωρούσε κατά κύκλους ομόκεντρους από το παγκόσμιο στο επιμέρους, από το αόρατο στο ορατό, από το καθαρό πνεύμα στην οργανωμένη υπόσταση, από το Θείο στο ανθρώπινο. Αυτό που μας συμβαίνει σήμερα όπως λέει ο Ν. Λώρενς, είναι ότι αιμορραγούμε από τις ρίζες, γιατί έχουμε αποκοπεί από την Γη, τον Ήλιο, και τα αστέρια, και η αγάπη είναι υποκρισία, γιατί άμοιρο μπουμπούκι, την ξεριζώσαμε από τον μίσχο της στο δένδρο της ζωής και περιμένουμε να εξακολουθήσει να ανθίζει στο πολιτισμένο βάζο μας..

Σε κάθε αρχαίο πολιτισμό υπήρχε ένα εσωτερικό σύστημα γνώσης του κόσμου που μας περιβάλει και των φυσικών δυνάμεων, αλλά και της ίδιας της ανθρώπινης φύσης μας, που ονομαζόταν Σοφία. Οι άνθρωποι που ασχολούνταν με την κατάκτηση της ονομάζονταν Σοφοί, και αργότερα από τον Πυθαγόρα Φιλόσοφοι. Ο Πυθαγόρας ονόμαζε φιλόσοφο, αυτόν που γνώριζε τις λειτουργίες τόσο της υλικής όσο και της πνευματικής φύσης, και δίδασκε στους μαθητές του να γνωρίζουν πραγματικά τις αλήθειες αυτές. Η Φιλοσοφία δεν ήταν -και δεν είναι- μια θεωρητική προσέγγιση του κόσμου, αλλά και ένας τρόπος ζωής. Οι εναλλακτικές λύσεις που προτείνονται για να βγούμε από την παγκόσμια κρίση του δυτικού τεχνοκρατικού μοντέλου, δεν μπορούν να περιλαμβάνουν,συνεπώς, μόνον αλλαγές στην τεχνολογία, στην οικονομία και στην θεσμική οργάνωση της κοινωνίας , αλλά και στην ηθική, στη λογική και πάνω απ'όλα στη συνειδητότητά μας.

Η σημερινή κατάσταση του ανθρώπου, λόγω απαιδευσίας, μπορεί να αναπαρασταθεί άψογα από τον περίφημο μύθο του σπηλαίου που διηγείται ο Πλάτωνας, στην αρχή του έβδομου βιβλίου της Πολιτείας του.

Σε μια σπηλιά κάτω από τη γη, που έχει την είσοδό της ανοιγμένη στο φως, ζουν από παιδιά άνθρωποι αλυσοδεμένοι από τα πόδια και τον τράχηλο.

Πίσω τους, ψηλά και σε απόσταση, υπάρχει φωτιά αναμμένη και στο ενδιάμεσο ένας δρόμος, κατά μήκος του οποίου βρίσκεται ένας μικρός τοίχος, όπως το παραπετάσματα στο κουκλοθέατρο (των θαυματοποιών). Πίσω απ΄ τον τοίχο περνούν άνθρωποι μεταφέροντας πάνω από το ύψος του κάθε λογής αντικείμενα, καθώς και ομοιώματα ανθρώπων και ζώων. Οι σκιές τους προβάλλονται χάρη στο φως της φωτιάς στο βάθος του σπηλαίου, το μοναδικό οπτικό πεδίο των δεσμωτών. Ανήμποροι να κινηθούν και περιοριζόμενοι στη φυσική τους όραση οι έγκλειστοι νομίζουν πως οι σκιές είναι τα ίδια τα αντικείμενα και ο αντίλλαλος από τις ομιλίες εκείνων που κινούνται πίσω από το τοιχίο, η φωνή των σκιών.

Ο κόσμος του σπηλαίου και όσα διαδραματίζονται εντός του είναι τόσο δεδομένος, ώστε να μη γεννά την παραμικρή αμφιβολία για το αν είναι αληθινός.

Καθηλωμένοι στην ίδια θέση οι έγκλειστοι βλέπουν μόνο σκιές και, ελλείψει άλλων ερεθισμάτων, θεωρούν αυτονόητη την αυθεντικότητά τους. Τα δεσμά τούς στερούν κάθε δυνατότητα κίνησης, αυτενέργειας και διεύρυνσης του οπτικού τους πεδίου. Προσωπική δράση δεν υφίσταται. Υπάρχει μόνον όρασης αλλά και αυτή δεν είναι άλλο από παθητική παρατήρηση των συμβάντων, αναντίρρητη αποδοχή των δεδομένων των αισθήσεων, άγνοια, πλάνη.

« Και αν κανείς ήθελεν επιχειρήσει να τους λύσει από τα δεσμά τους και να τους ανεβάσει, δεν θα ήσαν ικανοί να τον σκοτώσουν, αν ημπορούσαν να τον πιάσουν στα χέρια τους; -Το δίχως άλλο|». Έχουμε πολλά θλιβερά ιστορικά παραδείγματα εν προκειμένω. Ο ίδιος ο Σωκράτης είχε τραγικό τέλος, επειδή εισήγαγε καινά δαιμόνια...

Η ανάβαση στον κόσμο του φωτός συνιστά μια πορεία, η οποία ξεκινώντας από μια αρνητική γνώση, από τη γνώση "του τι δεν είναι", απολήγει στην αυτογνωσία και την κοσμογνωσία. Ο κόσμος του σπηλαίου απεικονίζει την εμμονή της ψυχής στο αισθητόν, την υπερεκτίμησή του, την παντελή κυριαρχία των αισθήσεων και του επιθυμητικού τμήματός της επί του λογιστικού. Η προσκόλληση στο γίγνεσθαι επιφέρει ψυχική σύγχυση, νόσον ενώ η θέασις των όντων εσωτερική ισορροπία , την εναρμόνηση των τριών τμημάτων της ψυχής και την ενδυνάμωση του λογιστικού μέρους της. Για τον Πλάτωνα, το αίτημα της αυτογνωσίας είναι πρωταρχικό. Ακόμη κι αν δε βρεθεί ποτέ ο φιλόσοφος -ηγέτης που θα διοικήσει την ιδανική πολιτεία, κάθε άνθρωπος χωριστά θα επιδιώξει τουλάχιστον να ρυθμίσει το πολίτευμα της ψυχής του.

Ο πυρήνας του μύθου του σπηλαίου ξαναπροτάθηκε, σε σύγχρονη εκδοχή, στην ταινία το Matrix (1999) των αδερφών Andy και Larry Wachowsky (Γουατσόφσκυ). Η ταινία, ως γνωστόν, περιγράφει ένα μέλλον στο οποίο ο κόσμος όπως τον ξέρουμε εμείς είναι ουσιαστικά το Matrix, μια εικονική πραγματικότητα που δημιουργήθηκε και συντηρείται από νοήμονες μηχανές προκειμένου να κατευνάσει, υποτάξει και εκμεταλλευτεί τον ανίδεο ανθρώπινο πληθυσμό ως πηγή ενέργειας (παραγωγής και κατανάλωσης, θα λέγαμε). Όπως στο μύθο του σπηλαίου, ο κόσμος του Μάτριξ (σπηλιά -ΜΗΤΡΑ - matrix) , είναι ένας κόσμος παραισθήσεων. Οι άνθρωποι ζουν και κινούνται σε αυτόν, χωρίς να υποψιάζονται την πραγματική «ψεύτικη» κατάστασή του. Η ταινία αναφέρεται δήθεν στο μέλλον, για ευνόητους λόγους, ενώ περιγράφει γλαφυρά τη σύγχρονη κατάσταση της ανθρωπότητας. Στην πρώτη ταινία της σειράς , ο ήρωας ο Neo, διαλέγει το κόκκινο χάπι που του επιτρέπει να προχωρήσει στην αφύπνιση. Ο Σκοτεινός, όπως τον αποκαλούσαν Ηράκλετος δηλώνει χαρακτηριστικά : « ΕΝΑΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΟΣ ΕΙΝΑΙ Ο ΚΟΣΜΟΣ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΞΥΠΝΗΤΟΥΣ. ΟΙ ΚΟΙΜΙΣΜΕΝΟΙ ΖΟΥΝ Ο ΚΑΘΕΝΑΣ ΣΤΟ ΔΙΚΟ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟ». 

Ο Ηράκλειτος, «σκοτεινός φιλόσοφος»; Μήπως και δεν είναι έτσι τα πράγματα; Μήπως τυφλώνει το φως αυτούς που ζουν στις σκιές; 

Όμως δεν θέλουν όλοι οι άνθρωποι να ξεφύγουν από το Μάτριξ!.. Δεν είναι όλοι έτοιμοι να αντικρούσουν την φοβερή πραγματικότητα. Θέλουν σαν το Σάιφερ να ζουν στον ψεύτικο κόσμο. Όταν τους δίνουν το «κόκκινο και το μπλέ χάπι», δεν επιλέγουν οι περισσότεροι το κόκκινο που θα τους οδηγήσει στο «ξύπνημα». Προτιμούν να μένουν στο όνειρο, παρά να αντιληφθούν το μέγεθος του εφιάλτη στον οποίο είναι έτσι κι αλλιώς μπλεγμένοι. Δεν μπορούμε να αναγκάσουμε κανένα να ξυπνήσει με το ζόρι. Αυτό όμως που έχουμε υποχρέωση είναι να καταστήσουμε εμφανή και προσβάσιμη την έξοδο από το τούνελ γι' αυτούς, που έχουν κουραστεί να ζούν στο όνειρο-εφιάλτη και η ψυχή τους είναι έτοιμη να ανθίσει στη συνειδητότητα. Δεν είναι χρήσιμο να περιμένουμε την έλευση του Νέου (Νήο=New) εκλεκτού για να μας σώσει από τη μηχανικότητα, γιατί μόνο ο καθένας μπορεί, με τη δική του προσπάθεια και τη σχετική εξωτερική βοήθεια, να γίνει o σωτήρας του εαυτού του. Τα πράγματα όμως δεν είναι και τόσο ζωφερά. Αυτή είναι η μία πλευρά της Σελήνης, η σκοτεινή .Υπάρχει όμως και η άλλη που μας κάνει να είμαστε, υπό όρους, αισιόδοξοι.

Επιστρέφουν στις μέρες μας μερικά από τα ιδανικά των δεκαετιών του '60 και του'70, αλλά σε μια πιό συγκεκριμένη και ολοκληρωμένη μορφή: ν'αλλάξουμε τον κόσμο, βέβαια, αλλά αρχίζοντας από τον εαυτό μας. Για να κατακτήσουμε τον κήπο της Εδέμ επί της γης πρέπει πρώτα ( ή παράλληλα) να εξασκηθούμε με τον εσωτερικό μας κήπο : γνωρίζοντάς τον σε βάθος, καθαρίζοντάς τον από τα αγριόχορτα και κάνοντας να ανθίσουν οι κρυφές μας ικανότητες.

Εκτός από τις παραδοσιακές φιλοσοφικές και μεταφυσικές σχολές, με την αυτογνωσία στην πιό ουσιαστική της μορφή ασχολούνται πλέον τις τελευταίες δεκαετίες αρκετές πρωτοποριακές σχολές ψυχολογίας. Πολλές μέθοδοι αυτογνωσίας και αυτοανάπτυξης του ανθρώπινου δυναμικού έχουν προταθεί από την ανερχόμενη ολιστική κουλτούρα. Οι περισσότερες θετικιστικές σχολές της Δυτικής ψυχολογίας βλέπουν ακόμα, κάθε μορφή θρησκείας και πνευματικότητας βασισμένη σε πρωτόγονες προλήψεις, σε παθολογικές παρεκκλίσεις ή σε ψευδαισθήσεις σχετικά με την πραγματικότητα που καλλιεργούνται από την οικογένεια, την κοινωνία και τον πολιτισμό.

Ο Carl G. Jung είναι ο πρώτος μεγάλος γεφυροποιός της Δυτικής ψυχολογίας με τη μεταφυσική. Εγκαταλείποντας τα νευτώνια πρότυπα ανέπτυξε μια σειρά αρχών που βρίσκονται σε συνάφεια με εκείνες της σύγχρονης φυσικής και της θεωρίας των συστημάτων. Η αρχή του συλλογικού ασυνειδήτου προϋποθέτει ένα σύνδεσμο ανάμεσα στο άτομο και την ανθρωπότητα ιδωμένη σαν σύνολο, που είναι ακατανόητος ως προς το μηχανιστικό πλαίσιο, αλλά συμπίπτει θαυμάσια με την άποψη των συστημάτων του νου. Στο συλλογικό ασυνείδητο ως αρχέτυπα ανευρίσκονται τα σύμβολα του εσωτερισμού, της αλχημείας, του γνωστικισμού και του αποκρυφισμού. Ο Jung θεώρησε τη συγκριτική θρησκειολογία και μυθολογία ως μοναδικές πηγές πληροφοριών για το μαζικό ασυνείδητο και είδε τη γνήσια πνευματικότητα σαν ένα αδιαχώριστο τμήμα της ανθρώπινης ψυχής. Υπερβαίνοντας το ορθολογιστικό πλαίσιο της Φροϋδικής ψυχανάλυσης εισήγαγε τον όρο "συγχρονικότητα", αναφερόμενος στις αναιτιατές σχέσεις ανάμεσα στις συμβολικές εικόνες του εσωτερικού κόσμου και στα συμβάντα της εωτερικής πραγματικότητας. Οι μυστικιστικές του τάσεις και οι εσωτερικές του ιδέες που έκαναν τον Jung να παραγνωριστεί κατά το παρελθόν, αρχίζουν τα τελευταία χρόνια να ασκούν μια συνεχώς αυξανόμενη επίδραση στην ψυχολογία και την ψυχοθεραπεία.

Μαθητής του Γιούνγκ, που ανατράφηκε σε Θεοσοφικό περιβάλλον, ο ιταλός Ψυχίατρος Roberto Assagioli πέρασε από το συλλογικό ασυνείδητο στο συμπαντικό ασυνείδητο. Η εναλλακτική ολιστική μέθοδος που εισήγαγε, η ψυχοσύνθεση, στοχεύει στην αρμονική σύνθεση όλων των ανθρωπίνων στοιχείων ( φυσικό, συναισθηματικό, νοητικό και πνευματικό).

Ένα από τα ζωηρότερα κινήματα που ξεπήδησε σαν αντίδραση στον μηχανιστικό προσανατολισμό της ψυχολογικής σκέψης είναι η σχολή της ανθρωπιστικής ψυχολογίας, που ίδρυσε ο Abraham Maslow. O Maslow απέρριψε τη φροϋδική εικόνα του ανθρώπου υποταγμένη στα κατώτερα ένστικτα και κατηγόρησε τον Φρόϋντ ότι βάσισε τις θεωρίες του σχετικά με την ανθρώπινη συμπεριφορά πάνω στις εμπειρίες του με ψυχωτικά και νευρωτικά άτομα. Όπως ο Γιουνγκ έτσι και ο Μάσλοου στράφηκε με ενδιαφέρον προς την προσωπική ανάπτυξη, που ονόμασε "αυτοπραγμάτωση". Ειδικά, μελέτησε άτομα που είχαν αυθόρμητες υπερβατικές ή κορυφαίες εμπειρίες, που τις θεώρησε σαν σημαντικές φάσεις για τη διαδικασία της αυτοπραγμάτωσης. Η βαθύτερη ουσία της ανθρωπιστικής προσέγγισης είναι η αναγνώριση της ικανότητας του ανθρώπου να αναπτυχθεί αποκαλύπτοντας και καλλιεργώντας τις έμφυτες δυνάμεις του.

Με ανάλογο τρόπο οι "ομάδες επαφής" του Roger δεν είναι μόνο θεραπευτικές αλλά αποβλέπουν στην αυτοδιερεύνηση και στην προσωπική ανάπτυξη. Το σύνολο των νέων ανθρωπιστικών ρευμάτων στην ψυχολογία και την ψυχοθεραπεία, που πήρε το όνομα " Κίνημα του Ανθρώπινου Δυναμικού", δίνει έμφαση στις πνευματικές, υπερβατικές και ολιστικές όψεις της αυτοπραγμάτωσης.

Ο Μάσλοου διέβλεψε προφητικά : «Πρέπει επίσης να παρατηρήσω ότι, κατά τη γνώμη μου, η ανθρωπιστική ψυχολογία, η Τρίτη Δύναμη της ψυχολογίας, είναι παροδική., Είναι ένας πρόλογος σε μια Τέταρτη ψυχολογία ανώτερη, υπερ-προσωπική, υπερ-ανθρώπινη, επικεντρωμένη στο σύμπαν αντί στις ανάγκες και στα ανθρώπινα συμφέροντα, υπερβαίνουσα την ανθρώπινη κατάσταση, την ταυτότητα και την αυτοεκπλήρωση».

Δεν άργησε να γεννηθεί η υπερπροσωπική ψυχολογία , της οποίας προάγγελοι υπήρξαν τόσο ο Γιουνκ, όσο και ο Ασσατζιόλι και ο Μάσλοου. Αυτή η επαναστατική ψυχολογία αναπτύσσεται έντονα στην Αμερική από τη δεκαετία του '70 (άσχετα αν στη χώρα μας είναι ελάχιστα γνωστή) και επεκτείνει τα όρια της μελέτης στα επίπεδα της συνείδησης που υπερβαίνουν τα όρια του προσωπικού εγώ και της συμβατικής λογικής.

Σημαντικότεροι εκπρόσωποι του κλάδου είναι οι Stanislav Grof, Ken Wilber, Michael Washburn, Frances Vaughan, Roger Walsh, Stanley Krippner, Michael Murphy, Charles Tart, David Lukoff και Stuart Sovatsky.

Συμπερασματικά : οι μέθοδοι αυτογνωσίας, που δίνονται πλέον απλόχερα στις μέρες μας, είναι τρόποι αφύπνισης της συνείδησης του εαυτού, σε μια υπόσταση πλατύτερη από αυτό το πολύ περιορισμένο κέντρο που νιώθουμε σαν «εγώ». Ο άνθρωπος είναι ένα άνοιγμα μέσα από το οποίο, ολόκληρη η ενέργεια του σύμπαντος συνειδητοποιεί τον εαυτό της. Η σημερινή κρίσιμη κατάσταση του πολιτισμού καθιστά την αυτογνωσία αναγκαία και όχι μια εκλεπτισμένη πολυτέλεια για λίγους. Η προσωπική σωτηρία είναι στις μέρες μας άρρηκτα συνδεδεμένη με τη σωτηρία του συνόλου της ανθρωπότητας και του πλανήτη.

Σ' αυτούς που προβάλλουν διάφορες δικαιολογίες και καθυστερούν την είσοδό τους στην ατραπό της Αυτογνωσίας ο Επίκουρος τους απαντά :

«Ποτέ δεν είναι πολύ νωρίς, ούτε πολύ αργά για να γνωρίσει κανείς τη φιλοσοφία».

The Wisdom of Heraclitus

Wisdom 1: His Method

Here we will discuss the meaning of Heraclitus' fragments, and some of the difficulties and limitations of our interpretations of his philosophy. Heraclitus, the aristocratic Ephesian, was a deep and cryptic ancient Greek philosopher, and quite a unique thinker in the pre-Socratic tradition. We hope to examine his ideas within their historical context, but he breaks from his influences enough to make him well worthy of consideration (despite lacking almost all of his original writings) for his own ideas.

We rely on many excellent scholars to inform this discussion, such as Gregory Vlastos, W. K. C. Guthrie, G. S. Kirk, Charles Kahn, Martha Nussbaum, and others. (For those following along, citations will follow the Diels-Kranz numbering of fragments. Kahn translations were used for quotes, unless otherwise noted by name.) They don't all agree with each other, so we have to sometimes mention competing interpretations (especially for his flux doctrine).

It was common for pre-Socratic thinkers to speculate that order exists behind seemingly chaotic events. They are often called "natural philosophers" because they tried to explain everyday phenomena (with their eyes focused to the sky above and the earth below), but they were still generally different from the sort of theoretical and experimental scientists we have today.

Heraclitus was not fond of some of his fellow contemporaries, but through his biting criticisms of other thinkers and other scattered fragments, we detect four preferences that characterize his own methodology:

(1) As an isolated and independent thinker, his thought has a sense of originality.  He claimed that he was not a synthesizer or gatherer of other philosopher's ideas like Pythagoras, whom Heraclitus criticizes as a leaner of "artful knavery" and polymathy (Fr. 129).

(2) He distrusted information gathered by hearsay and countered that we should get our information first hand through the senses (Fr. 55).

(3) He stressed the importance of searching within oneself, for by looking within one could find the same truths that preside over the cosmos as a whole. He has the conviction that we can best understand reality through reflection by the soul (Fr. 34) and the coherent comprehension of language (Fr. 107).

(4) He was not like other Presocratics who were concerned with geometry and pure natural philosophy, rather he was more concerned with oracular aphorisms or fragments that he believed conveyed deeper meaning (Fr. 45). His witty and paradoxical utterances form his own distinctive method in philosophy, borrowed perhaps from the Oracle at Delphi, who Heraclitus says does not instruct nor suppress the truth but gives a sign (Fr. 93).

His obscurity comes partly from his historical limitations such as the lack of certain logical distinctions, and his own methodological preferences.  Heraclitus was at a point in history where he had little equipment to distinguish between a non-physical form and a material embodiment.  Like the other Presocratic philosophers his ideas beg for such a distinction, which in part may explain his intuitive need for metaphorical language.

Heraclitus also prefers to think of reality as difficult to discover, or as he says: "the hidden attunement is better than the obvious one" (Fr. 54) and "nature is hidden" (Graham Fr. 123).  And he posits a deep enough reality within us to make us skeptical of easily discovering knowledge (Fr. 45).

Wisdom 2: Reality of the Logos, Fire, and Elemental Transformation

Like the natural philosophers, Heraclitus posits a metaphysical reality (metaphysics here just means a discussion of an ultimate reality behind many deceptive appearances) that seeks to explain the way reality works behind the scenes despite the appearance of chaotic events around us.

Heraclitus calls his ultimate reality by many different names: the Logos (Fr. 1), fire (Fr. 64, 66), and God (Fr. 102).  He does not in any of the existing fragments explicitly delineate a hierarchy between them.  Exactly how each of these three forms of reality relates to each other is a mystery, but we do know that each of them has intelligible and directive qualities.

Kirk notes in his epilogue that Heraclitus most likely "used different terms according to differing moods and in different contexts -- e.g. fire in meteorological-cosmological contexts, god in synthetic ones where he is accepting traditional thought-patterns, Logos in logical-analytical ones". So we have to be careful not to strain our interpretations by trying to make Heraclitus' three types of oneness fit into a seamless, somewhat artificial framework.

A. Logos

He makes use of the word "Logos" differently from context to context, but in metaphysical contexts it translates as word or account, and some translators prefer "formula of things" or "language of reality" as a closer approximation of his meaning (Kirk, Grabowski).  The precise definition of the Logos lurks far out of our reach, but we have a few hints as to his meaning.

He describes the Logos as either eternally true or eternally existent, and common to everyone. Since everything must work in accordance with it, it brings order to the world and allows us to justify our knowledge (Fr. 1, 2).  It's arguable that he also elevates the activity of strife or flux itself as an ordering mechanism. For the most part, he speaks of the Logos in cases where he is concerned with knowledge and truth, yet he identifies fire as the most important "material" manifestation of the Logos.

We should point out that the distinction between material or nonphysical is not a distinction that Heraclitus or anyone else at this point in history made. But as interpreters often think of the Logos as a language of reality or the way in which things are arranged and ordered, they come close to making such a distinction.

We also find the same tension in the Pythagoreans, who made no distinction between form and matter, but spoke of numbers as the fundamental reality in such a way as to lead Aristotle to the view (perhaps mistakenly) that Plato's Forms, which are clearly specified as nonphysical, only differ in name from the Pythagoreans' numbers.  In a similar way, it is as if Heraclitus' fragments are predisposed for a distinction between a formal rule (Logos) as the arrangement and basis of material things and the material things themselves (the elements).

B. Fire

Heraclitus describes fire in three parts as the "ever-living order", "same for all", and not made by any god or man (Fr. 30).  He probably chose fire as one of his most important metaphors because it was the best of the recognized elements to fit into his scheme of change and unity: the fire flickers and appears stable as it consumes and gives off energy.  Fire has the advantage, as Aristotle notes, that it moves on its own and needs no external cause to explain its motion.

But he is not like his predecessors, such as Anaximander, who saw one type of matter as the only reality. Instead he thought of his cosmic fire as the most important element and the manager of all things, which he states with the image of the divine fiery thunderbolt: "The thunderbolt pilots all things"  (Fr. 64).

His scheme posited three elements, which are sea (probably water), earth, and prester (might be translated "lightning flash" or "whirlwind", but in this context it probably means something fiery such as fire), that are directed by the cosmic fire.

Heraclitus adds that all transformations between materials, and generally everything, are an equal exchange for fire: like "goods for gold and gold for goods" (Fr. 90). None of the three elements are in a completely steady state as they are said to be cycling in transformations into and out of one another always in an equal exchange.

For example, if part of sea transforms into earth, then an equal amount of earth would then have to transform back into sea (Fr. 31b).  Kirk clarifies the elemental transformation cycle such that one-third of the sea changes to earth, one-third of the sea reverts to fire, and the other one-third remains sea (Fr. 31a).

A problem arises of how to reconcile the fragments in which Heraclitus considers everything a cosmic fire (see Fr. 30) when he also believes that there are three distinct elements (including fire in its elemental manifestation). How can one consider everything the cosmic fire if some parts of it are not fire?

To attempt to solve the problem (if it is solvable) we can follow Kirk and view the cosmic as "a fire like a huge bonfire, of which parts are temporarily dead, [and other] parts are not yet alight."  In this view, the cosmic or pure fire steers and manages the processes of equal transformations of the elements without necessarily being them at every moment (Fr. 64, 66, 90).

By implication I think we might say the same about the Logos such that it provides an arrangement for the balance and flux in the cosmos without needing to do all the work, that is, control each part of the cosmos at every moment. We will see below that motion and internal tension may be said to create order on a smaller scale on their own (in that Logos would be redundant, and merely stand for the truth of the way reality works through the cosmic fire and its various manifestations).

Wisdom 3: Flux and Balance in all Things

We will now examine some of Heraclitus' most fascinating intuitions.  Heraclitus presents us with three basic intuitions about the nature of reality: (1) everything is in a state of flux (even while sometimes stably persisting through time); (2) the harmony of opposite qualities create order and unity through strife; (3) possibly a third: time is important as another mechanism to the harmony and ultimate flux of things.

A. The Flux Doctrine: Stability Comes with Chaos

The most famous statement of the flux doctrine in Fr. 91b is the traditional, "One cannot step twice into the same river."

One may be tempted to interpret the fragment to mean that everything is in constant chaotic flux without order or balance. Some scholars, like Kirk, make such an interpretation and then dispute the authenticity of the quote. But other scholars, including Vlastos, defend it and argue that the flux doctrine is not fatal to the persistence of an object over time.

If the fragment is ambiguous and allows Kirk's interpretation, then it means that one cannot step into the same river and the river is never the same. However, this interpretation is equivalent to the view of Cratylus of Athens, a popular disciple of Heraclitus, who, as Aristotle notes, said one could not step into the same river once (Vlastos).  

However, the fragment in question avoids this conclusion by saying that one cannot step into the same river twice. The fragment has two equal parts: one cannot step twice into the same waters and the river is the same. It most probably follows that the river has an identity and stays the same (in addition to its flux).

The second river-statement, Fr. 49a, is the paradoxical: "Into the same rivers we step and do not step, we are and we are not."  The meaning is the same as in Fr. 91b since the fragment places both identity and change as two essential aspects of the river.

The authenticity of this fragment is controversial.  Kahn dismisses Fr. 49a as a forgery since it looks to him as a refinery or combination of other fragments made by the source Heraclitus-Homericus.  But Vlastos argues that what he calls the "yes-and-no" (step and do not step) form of writing in Fr. 49a is highly likely for Heraclitus for which there is no obvious precedent.

Since the river is meant as a metaphor, it seems intuitive that humans have identity and flux just like a river, so the meaning of "we are and are not" is similar to "being able and not able to step" into the same river. Despite Kahn's objection, the fragment at least seems consistent with Heraclitus' meaning.

We have a frequent problem interpreting Heraclitus' fragments, for one scholar may believe in the validity of a fragment and therefore differently construe the overall philosophy of Heraclitus accordingly.  They must weigh the authenticity of sources, the possible intent of Heraclitus, coherence with other fragments, Heraclitus' probable use of language, and the accuracy of accounts from early commentators such as Aristotle and Plato.  Guthrie, for example, makes an extended effort to validate Plato as a sound source in both reliability and emphasis, while Kirk believes that Aristotle is a better source for our knowledge of Heraclitus.

Kirk centers his interpretation on a conception of change in which balance and order (Logos) are essential to the river fragment and in which Heraclitus intends no underlying flux as the cause of the balance.  He believes that the earliest source, Plato, paraphrases Heraclitus placing too much emphasis on change and disorder, which future commentators then mistook as Heraclitus' actual meaning.  So he argues that Heraclitus did not imagine change on the minute or generalized level that Plato imagines.

Yet we can point to a fragment that might demonstrate that Plato captures the correct meaning of Heraclitus' flux doctrine (as Guthrie and Vlastos contend).  During Heraclitus' life time there was a drink called a kykeon, sometimes translated as "potion", consisting of wine, barley, and grated cheese (Guthrie).  The three parts of the potion-drink had to be constantly stirred or else they would break apart, so Heraclitus perhaps uses this image as a metaphor for what happens if motion were to cease: "Even the potion separates unless it is stirred" (Fr. 125).  From this fragment we get the only explicit evidence that Heraclitus intends observed motion as essential to the identity of things (like rivers, people, etc.).

B. The Harmony of Strife and Opposite Qualities

The question also arises as to whether or not Heraclitus imagined change in places where common sense tells us that there is none.  We look at a rock at one moment and only notice a motionless peaceful rock, but after a few years of weathering the rock may undergo significant changes.

The first hint that Heraclitus gives is stated in the following: "The ordering, the same for all, no god nor man has made, but it ever was and is and will be: fire everliving, kindled in measures and in measures going out" (Fr. 30).

If the fire in this fragment emphasizes fire in its symbolic meaning (that is, fire as an underlying reality and primary substance), then we cannot directly observe it kindling and going out in measure by perception.  Several take this fragment to mean a cosmic fire, as Heraclitus was not a monist (Kirk & Raven).  Hence, we can infer two characteristics evident at the imperceptible level according to Heraclitus: like a river, (a) the cosmic pure-fire is eternal and in harmony, (b) and it constantly undergoes change.

His bow fragments provide additional evidence that Heraclitus thought of an imperceptible flux functioning in things: "They do not comprehend how a thing agrees at variance with itself; it is an attunement turning back on itself, like that of the bow and the lyre" (Fr. 51).

Unlike water flowing in a river, the idle strung bow, we assume, is resting motionless.  We must infer internal change by an investigation that when the taut string is cut the wooden bow will straighten out; hence, the inference is that the two parts were pulling against each other the whole time.

We agree that Heraclitus did not imagine minute material vibrations as modern scientists do, but instead he inferred a struggle or strife going on within seemingly peaceful objects.  As we apply the flux doctrine to undetectable changes in a thing, we have essentially a "harmony of opposition" or "conflict doctrine".  We have both the inner war occurring within the bow and fire (and as a metaphor for everything in general), and the outward change in rivers and potion-drinks.

We can summarize the relevant flux fragments as follows: (a) the river fragments demonstrate that observable identity and change are essential characteristics of things; (b) the potion-drink fragment gives us the notion that observable motion or flux causes order; (c) the cosmic fire and the bow fragments tell us that Heraclitus inferred flux not only as something that is observable but also that it occurs at the imperceptible level as well. 

But he also used poetic words like "strife" and "war" to describe these instances of flux and internal tension. We can point to a couple fragments that demonstrate that Heraclitus thinks strife is the chief cause of order: "all things work in accordance with Strife" (Fr. 80) and "War is the father of all" (Fr. 53). We might summarize Heraclitus' flux argument by saying that the inward tugging and pulling of the bow is an instance of strife, but strife is the fundamental cause of its balance and identity.

Hence, strife seems to be inclusive of both the outward observed motion of a river and the internal tension of things like bows.  Since motion and internal tension are both implied as causes of order in particular arrangements (as in the potion and bow fragments), they seem fundamental for order and unity to arise in Heraclitus' picture.  Therefore, we can consider strife as the basic principle or mechanism for unity and balance in a thing.

Guthrie nicely phrases the consequence of this strife or flux doctrine: "There was law in the universe, but it was not a law of permanence, only a law of change, or, in something more like his own picturesque phraseology, the law of the jungle...."

Nietzsche colorfully says something similar as well: "The Things themselves in the permanency of which the limited intellect of man and animal believes, do not "exist" at all; they are as the fierce flashing and fiery sparkling of drawn swords, as the stars of Victory rising with a radiant resplendence in the battle of the opposite dualities."

Wisdom 4: Harmony of Oppositions Everywhere

Heraclitus knew nothing about particle bonds, but his harmony of opposites is similar to the way we currently think particles interact and are propelled by forces, except opposite qualities harmonize things together propelled by strife (that is, by motion and internal tension).

Heraclitus uses oppositions in several different contexts, but they allow him to advance many interesting critical parts of his thought. They show him questioning our hostility towards injustice, the arbitrary distinction between many of our words, and the existence of an all good God.

(1) In one group of fragments, Heraclitus notes how the existence of a term's opposite is necessary for us to account for the term's meaning and true nature; for example, without injustice, justice would presumably become meaningless (Fr. 102), and if one torpidly engorges oneself all the time, then satiety is meaningless since one does not have the contrast with displeasure and hunger (Fr. 111). 

Some would like a world without any pain, agony, or war. But then would pleasure, happiness, and peace lose their meaningfulness?

(2) He also describes types of oppositions in which two terms, e.g. day and night, are only different in that they occur at different times and states of affairs, but are one in that they refer to the same world (Fr. 57).  Another good example is his contention that waking and sleeping are the same and only different in that they succeed one another: a person goes to sleep and follows by waking up; therefore, he concludes that the sleeping is the "same" as the waking, that is they both refer to the same person (Fr. 88).

Perhaps he thinks that these arbitrary labels cloak an underlying unity in the world. A unity that is best characterized with our senses and self-reflection, rather than our blind acceptance of arbitrary categories, labels, and ideal distinctions. As with the first type of duality, he mistrusts popular attempts to divide the world, say, into good and bad with mere blunt words, which miss the unity and dependence they have on each other (specifically on their opposites).

(3) He observes other types of opposition that unite together in oneness, not by succession or time, but by being united in a metaphysical substance such as God.  For example, he says that God is both "day and night, winter and summer, war and peace, satiety and hunger," and later humans label or baptize them different names to distinguish them from one another.  But they are fundamentally united together in that they, war and peace, are both equally a part of God (Fr. 67).

In this regard, one can note that Heraclitus disagrees with those who would only assign good intentions to the divine and godly realm, for he does not think that peace alone could exist or be meaningful without its opposite (so both are necessary and divine).

Another similar example is where two perceivers interact with the same thing but attribute it opposite qualities.  For example, the salty sea is both pure and foul because it is healthy and good for fish, but for men it is "undrinkable and deadly" (Fr. 61).  This implies that a sea has the ability to produce both opposite effects to those who make use of it, and it can have positive and negative traits depending on the perspective of the thing that interacts with the sea.  Humans might think of sea water as negative since it can have a bad effect on them, but animals that need the sea for their survival experience the sea in positive terms.

This list of oppositions is not complete, but it is sufficient for a picture of some of his interesting uses of his harmony of oppositions.

Wisdom 5: Time and Degrees of Identity

The harmony of oppositions also suggest the importance of Heraclitus' third major intuition of reality concerning the nature of time.  We can interpret the passage of ever new waters in a river also as the passing of time.  And the amount of change that one interprets, whether a constant flux at the imperceptible level or a more conservative conception of change, means little to the passage of time.  In the end most everything dies in a transformation into other elements.

An essential unity captured by the passage of time consists in temporal oppositions, such as "day and night are one" (Fr. 57).  Heraclitus did not view this type of opposition as a conflict between things, which he implies in his explanation of their oneness in the following: "For these things when they have changed are those, and those when they have changed are these" (Fr. 88).  

He says day and night are the "same" because they alter in attributes or succeed one another, not because they are in conflict or have an exact identity with each other. We could say that these are like a binding bridge to tie the kosmos together, connecting it together by time, degree of change, and necessity.

However, taking a long term view that time ultimately destroys all things (in a cycle of elemental transformations), we can say that the most essential aspect of being or reality is activity. Although in outward balance and harmony, everything in existence necessarily changes over time and in the end transforms into something else, so we commonly find ourselves talking about a "becoming" rather than a "being".

Why speak of something's true nature if time and necessity will eventually wash it away?  If we take the question to an extreme, we can only talk about an essential nature or identity of something when we discuss the Logos or cosmic fire itself, that is, if we want certain unbending truths.

But depending on how much flux we attribute to the river example we will find that the river stays constant enough for us to place our foot into it, and, we can imagine, it will not be so different the next time.

Difference is often seen as either the identity of the river is lost and becomes completely "different" or it is not, but here we refer to degrees of difference.  The problem of degrees weighs heavily as we try to decipher Heraclitus' intentions in his riddling fragments.

Does hot turn into cold instantly or slowly?  Is hot a degree of coldness and cold a degree of warmness?  That Heraclitus thought of the problem in degrees is difficult to tell since his poetic method is phrased in either-or language.

Judging from his some of his fragments on opposites, we can suggest that Heraclitus could think in degrees (the way in-between) even though he wrote mostly in either-or oppositions; for example, he notes that the way up and the way down is one and the same because the way between them is the same (Fr. 60).

Wisdom 6: The Rational Psyche

As we now turn to man as a microcosm, we find that few scholars disagree on the view that the cosmic fire is analogous to the psyche.  In a fragment on transformations of elements Heraclitus uses the word soul where we would naturally expect him to write fire (Fr. 36).

By placing soul on the same level as the cosmic fire, he superimposes chunks of his philosophy to the sphere of humans. He namely thinks that a person's psyche becomes like the world-ordering fire.

Nussbaum argues that Heraclitus is the first known philosopher to describe the psyche as a central unity that accounts for the use and evaluation of language, while also representing the life-activity of the person. 

Heraclitus criticizes Homer's depiction of humans mainly learning information through sudden intuitions. He thinks this would leave the soul thoughtless and subjective and, more importantly, shut off from the common Logos (preventing us from regularly attaining knowledge).

We would be able to say that animals have similar mental abilities as humans if we just include body parts (eye, ear, etc.) as significant to knowledge.  But Heraclitus emphasizes the importance of language in human reasoning, which is peculiar to humans.

Heraclitus describes the soul's use of language and reason as its rational agency (and also the part of the soul that is similar to the cosmic fire). Since the soul uses the same type of rational language of the Logos, it is able to seek knowledge of the Logos (or the formula of things).

Wisdom 7: Anonymous Soul

Any interpretation of his remarks on immortality need to refer to his cosmological fragments.  Heraclitus may or may not advocate the immortality of the soul.  If he does then the immortality we receive is not like anything that one typically desires of an afterlife.  That is, if we assume that most people want to preserve their identity, including their life memories and experiences in the hereafter.

But in Heraclitus' cosmology we have no way of distinguishing one soul from another.  We discussed that the cosmic fire is one reality that transforms between many different elements. After the soul dies and transforms, it is lost to the many parts of the cosmic fire. And some elements in it are not very soul-like, such as water and earth.

We can say that the general material and rational language of the soul survive (the "language of nature" and any part of us that became knowledgeable about how reality might work). The reality of the Logos, which the soul may come into contact with, persists past the death of the soul. But we have no way of saying that our individual traits or miscellaneous memories survive.

It's an interesting question whether Heraclitus would go as far as Spinoza, and suggest that we share a sense of immortality when we understand eternal laws of nature. In any case, the immortality would be as interesting as grasping the flux doctrine intellectually. It's just not something to write home about; it's something to take a philosophy seminar on! You would lose your lifetime achievements, personal identity, and unique experiences.

Nussbaum additionally argues (based on textual and historical analysis) that in fragments where Heraclitus mentions the soul living after death, he might be referring to the fame of the individual in the minds of future generations.

Therefore, on this interpretation we can account for the reason why Heraclitus praises fame: the courageous soldier in battle gets honor from the gods and men (Fr. 24) and greater deaths get better destinies (Fr. 25).  We can also understand why the gods honor men, for the gods are immortal and cannot risk their lives, so they cannot attain virtue through battle (Nussbaum).

Other interpreters take the opposite view and believe that the only way to account for Heraclitus' use of soul is to provide for some sort of immortality, but such an interpretation is incoherent with the necessity of change, strife, and elemental transformations that we adopted earlier. The soul must transform to some other non-soul-like substance, such as water or earth.

Wisdom 8: Strife is Good, from a Certain Point of View!

Heraclitus rebels against Anaximander's moralizing account of nature, which claims that materials pay a price for their transgressions against the peaceful order of things.  Heraclitus instead believes that strife is just, good, and desirable (Fr. 80), for balance and order can not exist without conflict. So we cannot condemn the necessity of strife.

Aristotle also remarks in Eudemian Ethics (1235a25) that Heraclitus chided Homer for his poetic wish to end conflict, since there would be "no harmony without both high and low notes" (Fr. A22). 

This may be startling and ghastly for some to conceive: war is right and good and unavoidable.  Most people are in the nature of advocating peace and harmony, but they, says Heraclitus, should look within peace.

We should emphasize that Heraclitus would possibly say that a rock is at "war" when it is sitting motionless and idle, apparently doing nothing.  So, here, we find "the Riddler" devising his own personal vocabulary and outlook on life that we might expect from such an original, isolated and independent thinker, and at the same time as a result of his philosophical views.  He prefers his own reflective vision of Logos over the language of the commoners.

Wisdom 9: Moral Exceptionalism

Another key aspect of Heraclitus' ethical views is that he advocates a noble moral outlook.  He would choose the best person from the crowd instead of several average types (Fr. 49), and this implies that he makes a qualitative distinction between people.

In other fragments, e.g. where he envisions the punishment of whole cities for the sake of a defiled better man among them (Fr. 121), we also find that he does not endorse an equalizing ethical code that grants all people the same moral status.

But at the same time he wants us to live in accordance with the law of one and to defend the walls of our cities, so he does not believe in leaving one's society in moral chaos; therefore, he echoes the entire ancient Greek culture that tended to think of balance and measure as best.

Wisdom 10: Temperance

Heraclitus symbolizes the right road to attaining truth as the "dry soul" (Fr. 118) and the wrong way as the "wet soul" (Fr. 117).  He thinks that a dry soul should live a temperate life (Fr. 112) and avoid the bestial pleasures of the body (Fr. 4).

Nussbaum argues that his reasons for rejecting the life of a wet soul: "the shamefulness of the wet state of psyche consists, apparently, in a loss of self-direction, self-awareness, self-control."

Heraclitus does not, however, distinguish between the amount of "wetness" we are allowed or how much "dryness" we should desire, so we have no way to tell if Heraclitus advocates a completely "dry" life or a moderate one.

Final Remarks

Heraclitus might have counseled that while our soul is still active in us, we can work on achieving a greater amount of self-knowledge and knowledge of the Logos, but it is not easy to grasp and some parts of it may always remain out of our reach (and most men fail to grasp it altogether).  Things tend to keep their secrets.

Possibly he believes that we can come closer to an understanding of it with the proper use of language and reason (by solving its riddles, we could say). And we have a better chance if we use the other methods outlined in the introduction (self knowledge, sense perception, etc.).

His aphoristic method compacts a lot of meaning into each of his fragments, and they can be unpacked in many different ways.  Heraclitus' philosophy is like Zeus' thunderbolt that strikes to the root of its spectators from a distance, and strikes deep enough to lend to multiple interpretations (none of which are perfectly resolved by any two scholars).

But we can hope that by careful analysis of his time, language, history, and influences, we can reason along with his intended meanings and transmit his wisdom to the future. Deep thinkers tend to get misunderstood and dismissed with contemptuous rhetoric, but rare thinkers are a cherished commodity in the marketplace of ideas. Heraclitus will be difficult to ignore.

He would probably council us to exert our own rationality in considering his wisdom, and put aside the urge to dismiss his meditations with contemptuous political correctness, mere rumors or cultural habits, or academic pseudo-knowledge that all too often lacks critical reflection.

Works Cited (Main Sources)

Guthrie, W. K. C.  "Heraclitus."  History of Greek Philosophy. Vol. 1.  Cambridge: Cambridge University Press, 1962.  403-492.

Kahn, Charles H.  The Art and Thought of Heraclitus.  Cambridge: Cambridge University Press, 1979.

Kirk, G. S. & Raven, J. E.  The Presocratic Philosophers.  Cambridge: Cambridge University Press, 1957.

Kirk, G. S.  Heraclitus: The Cosmic Fragments.  Cambridge: Cambridge University Press, 1962.

Nussbaum, Martha C.  "Psyche in Heraclitus."  Phronesis 17 (1972): 1-16, 153-170.

Vlastos, Gregory.  "On Heraclitus."  The American Journal of Philosophy 76 (1955): 337-368.

Additional Works Cited (One Citation or Less)

Benardete, S.  "On Heraclitus."  The Review of Metaphysics 53 (2000): 613-633.

Grabowski, Frank.  "Issues Surrounding Logos in Heraclitus, Fragment B56."  Michigan Academician 32 (2000): 267-282.

Graham, Daniel W.  "Does Nature Love to Hide?"  Classical Philology 98 (2003): 175-80.

Haxton, Brooks.  Fragments: The Collected Wisdom of Heraclitus.  New York: Viking, 2001.

Nietzsche, Friedrich. Early Greek Philosophy: and Other Essays.  Trans. Mugge, Maximillian A.  Edinburgh: The Darien Press, 1911.