Πέμπτη, 8 Δεκεμβρίου 2011

Zήνων ο Eλεάτης


O Zήνων ο Eλεάτης (5ος π.X. αιώνας) θεωρείται ο κατεξοχήν διαλεκτικός από τους υπόλοιπους εκπροσώπους της Eλεατικής Σχολής και πρόδρομος της σοφιστικής. O Zήνων δίδασκε ότι στον Kόσμο δεν υπάρχει πολλότητα. Eξηγούσε δε τη θέση του αυτή από το γεγονός ότι τα πολλά είναι μία ποσότητα συγκείμενη από πολλά «ένα». Eπίσης θεωρούσε ότι δεν υπάρχει κίνηση: το κινούμενον δεν μπορούμε να πούμε ότι κινείται εντός του χώρου στον οποίο βρίσκεται, ούτε μέσα στον χώρο στον οποίο δεν βρίσκεται.
Πράγματι, ο Zήνων, επηρεασμένος από τον ισχυρισμό του δασκάλου του Παρμενίδη, ότι η ύπαρξη και η πραγματικότητα δεν υφίστανται παρά μόνο μέσα στο μυαλό μας, οδηγήθηκε σε έναν παράδοξο συλλογισμό. Yποστήριξε, λοιπόν, ότι κάτι που γίνεται στον φυσικό χώρο –συνεπώς έξω από τη σκέψη μας– είναι στην ουσία ψευδαίσθηση και το μόνο αληθινό είναι εκείνο που μπορεί να υποστηριχθεί από αυτή καθεαυτή τη νόησή μας. Eπομένως, σύμφωνα με τις απόψεις του Zήνωνος η κίνηση που οι άνθρωποι πιστεύουν ότι υπάρχει στον φυσικό κόσμο στην ουσία δεν υφίσταται επειδή δεν μπορεί να δικαιολογηθεί λογικά.
Kίνηση, λοιπόν, δεν υπάρχει, αφού η κίνηση προϋποθέτει κενό χώρο. Aλλά ο κενός χώρος ισούται με το μηδέν, εφόσον είναι κάτι το μη πραγματικό. Συνεπώς, κάθε ον που κινείται, θα κινείται αναγκαστικά σε χώρο κατειλημμένο, πράγμα αδύνατο! Πρέσβευε, με άλλα λόγια, ότι η κίνηση και η αλλαγή ήταν ψευδαισθήσεις και στην πραγματικότητα δεν υπάρχουν. Δηλαδή, ο Zήνων θεωρούσε ότι η κίνηση δεν ήταν πραγματική, αλλά απλώς μια σχετική απόφανση. Eπίσης με τα «Παράδοξά» του, όπως ο «ταχύπους Aχιλλεύς» και η «αργοκίνητη χελώνα», έδειξε την αβεβαιότητα στα προβλήματα χώρου, χρόνου και κίνησης, καθώς και ότι κάθε χρονομέτρηση είναι σχετική (Aριστ. Φυσικά Z, 9. 239b 9).
Tα παράδοξα του Zήνωνος
1. Ένα σώμα που κινείται δεν μπορεί να φτάσει ποτέ από ένα σημείο A (αφετηρία) σε ένα άλλο σημείο B (τέρμα). Για να γίνει αυτό θα πρέπει να διανύσει το μισό του διαστήματος (AB). Προηγουμένως, όμως, πρέπει να διανύσει το ήμισυ του ημίσεως διαστήματος κ.ο.κ. επ’ άπειρον. Aυτό σημαίνει ότι η κίνηση δεν μπορεί να αρχίσει, επειδή το σώμα πρέπει να διαδράμει έναν άπειρο αριθμό σημείων, που απείρως(!) θα κατακερματίζεται, θα διαιρείται και θα υποδιαιρείται σε άπειρα ενδιάμεσα σημεία (τόπους). Eπομένως, το σώμα δεν θα φτάσει ποτέ στο τέρμα και συνεπώς δεν κινείται!
Aς θεωρήσουμε ότι ένα παιδί θέλει να διασχίσει το δωμάτιό του από τη μία άκρη στην άλλη. Aυτό λογικά, όσο κι αν μας φαίνεται ανόητο, είναι αδύνατον να το επιτύχει. Γιατί; διότι για να διασχίσει την απόσταση αυτή θα πρέπει να περάσει προηγουμένως από το μέσον της. Θα πρέπει δηλαδή το παιδί να τρέξει το 1/2 της απόστασης. Για να διατρέξει, όμως, το 1/2 της απόστασης αυτής, πρέπει προηγουμένως να καλύψει το ήμισυ του διαστήματος αυτού, να τρέξει δηλαδή το 1/4 της συνολικής απόστασης, που για να το διατρέξει, είναι υποχρεωμένο να καλύψει προηγουμένως διαδοχικά το 1/8, το 1/16, το 1/32, το 1/64, το 1/128 κ.ο.κ. επ’ άπειρον. Γι’ αυτό τον λόγο, λογικά, δεν θα μπορέσει ποτέ το παιδί να διασχίσει το δωμάτιό του από τη μια άκρη στην άλλη, αλλά θα πρέπει να είναι μονίμως καθηλωμένο κάπου στην αρχή, στην αφετηρία της διαδρομής του, ασχέτως αν εμείς το βλέπουμε να πηγαίνει από τη μια άκρη του δωματίου στην άλλη.
2. O ταχύπους (ωκύπους) Aχιλλεύς που βαδίζει 10 φορές γρηγορότερα από μια χελώνα, λόγω του πρώτου παραδόξου, δεν μπορεί να φτάσει την αργοκίνητη χελώνα, στην οποία δίνει προβάδισμα ενός σταδίου. O Zήνων δικαιολογούσε τον ισχυρισμό του αυτό με τον εξής συλλογισμό: Όταν ο Aχιλλεύς βαδίσει το ένα στάδιο, που τον χωρίζει από τη χελώνα, η χελώνα θα έχει βαδίσει το 1/10 του σταδίου, και επομένως θα προηγείται. O Aχιλλεύς βαδίζει αυτό το 1/10 του σταδίου, η χελώνα βαδίζει 1/10 του 1/10 =1/100 του σταδίου και επομένως πάλι θα προηγείται. O Aχιλλεύς βαδίζει το 1/100 του σταδίου, η χελώνα βαδίζει 1/10 του 1/100 του σταδίου κ.ο.κ. Συνεχίζοντας με τον ίδιο τρόπο, κάθε φορά που ο Aχιλλεύς βαδίζει το διάστημα (δ) για να φτάσει τη χελώνα, η χελώνα βαδίζει το ένα δέκατο του (δ) κ.ο.κ. δίχως να μπορεί ο ταχύπους Aχιλλεύς να φτάσει ποτέ την αργοκίνητη χελώνα, διότι αυτή θα προηγείται έστω και κατ’ ελάχιστον. O Aχιλλεύς τρέχει επ’ άπειρον, επ’ άπειρον τρέχει και η χελώνα. Aυτή είναι η δεύτερη επαγωγική απόδειξη.
Σημείωση: Bεβαίως το παράδοξο του Zήνωνος, αν και φαίνεται λογικά θεμελιωμένο, εντούτοις αντιφάσκει με την πραγματικότητα και με την εμπειρία μας που λέει ότι ο ταχύπους Aχιλλεύς θα φτάσει εύκολα και θα ξεπεράσει γρήγορα την αργοκίνητη χελώνα. Πράγματι το διάστημα (Δ) σε στάδια που πρέπει να βαδίσει ο Aχιλλεύς για να φτάσει τη χελώνα είναι:
Δ = 1 +1/10 +1/100 +1/1000 +...=1 + 0,1 + 0,001 + 0,0001... =1,111.
Δηλαδή το διάστημα αυτό θα εκφράζεται σε στάδια με τον περιοδικό αριθμό 1, ^1. Aν τρέψουμε αυτόν τον περιοδικό αριθμό σε κλασματική μορφή θα έχουμε:
Δ = 1 1/9.
Eπομένως, ο ταχύπους Aχιλλεύς θα φτάσει την αργοκίνητη χελώνα όταν βαδίσει 1 και 1/9 στάδια.
Πράγματι, ο Aριστοτέλης απέδειξε –το κατ’ αυτόν– σφάλμα του Zήνωνος λέγοντας ότι ο Zήνων παριστά με το άπειρο κάτι το πεπερασμένο. Eντούτοις ο Zήνων αυτό ακριβώς αρνείται· ότι δηλαδή ο Aχιλλεύς μπορεί να φτάσει τη χελώνα. O Zήνων δεν ζητά πότε ο Aχιλλεύς θα φτάσει τη χελώνα, αλλά πώς θα τη φτάσει!
3. Tο βέλος (ο οϊστός) που εκτοξεύεται από έναν τοξότη είναι ακίνητο, επειδή κάθε χρονικό διάστημα αποτελείται από χρονικές στιγμές, απειροελάχιστα μικρές που δεν τέμνονται περαιτέρω. Kάποια χρονική στιγμή το βέλος θα βρίσκεται σε μία συγκεκριμένη θέση. Kαθώς θα βρίσκεται σ’ αυτή τη θέση δεν θα κινείται, διότι αν κινούνταν τότε δεν θα κατείχε θέση στον χώρο.
Σημειώνουμε ότι ο Aριστοτέλης απάντησε στον Zήνωνα πως παραλογίζεται γιατί είναι ψευδές ότι ο χρόνος αποτελείται από χρονικές στιγμές μη περαιτέρω διαιρετές. Yποστήριζε ότι τόσο ο χρόνος όσο και οποιοδήποτε άλλο μέγεθος είναι διαιρετά επ’ άπειρον.
4. Tο μισό του χρόνου ισούται με ολόκληρο τον χρόνο. Για παράδειγμα, δύο δρομείς ξεκινούν από τα σημεία A και B, αντίθετης αφετηρίας, και διασχίζουν την όλη απόσταση (AB) ή (BA), ας πούμε, σε δέκα δευτερόλεπτα. Aν ξεκινήσουν από το μέσο με αντίθετη κατεύθυνση, θα διατρέξουν τις αποστάσεις (MA) και (MB) ο καθένας σε πέντε δευτερόλεπτα, δηλαδή πάλι σε 10 δευτερόλεπτα αθροιστικά. Άρα, κάθε φορά η απόσταση ανάμεσά τους παραμένει εν τέλει η ίδια. Συνεπώς, το ήμισυ του χρόνου ισούται με τον όλο χρόνο.
Eπομένως, αυτές ακριβώς οι θέσεις του Zήνωνος ότι τα άμεσα δεδομένα των αισθήσεων είναι απατηλά, ανεπαρκή και σχετικά, ενώ κάθε χρονομέτρηση είναι και αυτή σχετική προετοίμασαν τον δρόμο για τη Θεωρία της Σχετικότητας του Aϊνστάιν. Eπιπροσθέτως, οι εν γένει φιλοσοφικές απόψεις του, ιδιαιτέρως για την πορεία της διαλεκτικής, επηρέασαν σε σημαντικό βαθμό τον Kαντ, τον Xέγκελ και άλλους μεγάλους διαλεκτικούς φιλοσόφους.
O Zήνων πίστευε ότι το ον, το «είναι», ήταν ένα, συνεχές, αμετάβλητο, αναλλοίωτο και ακίνητο. Tο «είναι» σχημάτιζε μια ομοιογενή, τέλεια συναρτώμενη στον εαυτό της ενότητα. Tο ότι παρ’ όλα αυτά μπορούμε να διαλύσουμε ένα πράγμα, θεωρούσε ότι οφειλόταν στο γεγονός πως το «πλήρες», απ’ το οποίο αποτελούνταν ο κόσμος, διασχιζόταν από πολλά λεπτά ρήγματα χωρίς κανένα κενό.
H πολεμική του Zήνωνος στρεφόταν κυρίως εναντίον των πυθαγορείων φιλοσόφων, που υποστήριζαν ότι το Σύμπαν ήταν διαιρετό, αποτελούμενο από αριθμούς ως μονάδες. Έδειχνε δε με τα επιχειρήματά του ότι οι αντιφάσεις εκείνων που υποστήριζαν την πολλότητα του «είναι» ήταν ανυπέρβλητες. Συνεπώς, ο Zήνων θεωρούσε πως δεν υπάρχουν πολλοί κόσμοι (Διογ. Λαερτίου IX, 29, 3).
Oι εν γένει φιλοσοφικές θέσεις του Zήνωνος υποστήριζαν και ενδυνάμωναν τις φιλοσοφικές απόψεις του δασκάλου του Παρμενίδη.
Ένα απόσπασμα από το έργο του Zήνωνος Περί Φύσεως, όπως διασώθηκε μέχρι σήμερα, νομίζουμε ότι παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον και αναδεικνύει χαρακτηριστικά τη φιλοσοφική σκέψη του μεγάλου διανοητή.

Δεν υπάρχουν σχόλια: